ایجاد می‌شود. این بیماری بیشتر سطح داخلی پلک و ملتحمه را درگیر می‌کند و در صورت تکرار عفونت طی سال‌های طولانی
می‌تواند باعث ایجاد زخم و اسکار در پلک، برگشت مژه‌ها به سمت داخل چشم و آسیب قرنیه شود.تراخم در مراحل ابتدایی ممکن است علائمی شبیه التهاب یا عفونت معمولی چشم ایجاد کند،
اما اهمیت اصلی بیماری در عفونت‌های مکرر و طولانی‌مدت است.
تکرار التهاب می‌تواند به‌تدریج ساختار داخلی پلک را تغییر دهد و در مراحل پیشرفته،
مالش مژه‌ها روی قرنیه خطر کاهش دید و آسیب دائمی چشم را افزایش دهد.
امروزه با بهبود دسترسی به آب سالم، بهداشت فردی، درمان عفونت و اجرای برنامه‌های پیشگیری،
تراخم در بسیاری از کشورها کنترل یا به‌عنوان یک مشکل بهداشت عمومی حذف شده است؛
با این حال همچنان در برخی مناطق محروم و کم‌برخوردار جهان مشاهده می‌شود.
تراخم چیست؟
تراخم نوعی عفونت باکتریایی چشم است که معمولاً از طریق تماس با ترشحات چشم یا بینی فرد آلوده منتقل می‌شود.
کودکان در مناطق درگیر می‌توانند یکی از مهم‌ترین منابع انتقال عفونت باشند و عفونت ممکن است بارها در طول زندگی تکرار شود.
یک بار ابتلا معمولاً به‌تنهایی باعث نابینایی نمی‌شود.
مشکل اصلی زمانی ایجاد می‌شود که فرد طی سال‌ها چندین بار در معرض عفونت قرار گیرد.
التهاب‌های مکرر می‌توانند باعث اسکار سطح داخلی پلک شوند و به‌تدریج پلک و مژه‌ها را به سمت داخل برگردانند.
عامل ایجاد تراخم چیست؟
عامل تراخم باکتری کلامیدیا تراکوماتیس (Chlamydia trachomatis) است.
این باکتری می‌تواند سلول‌های سطح چشم و ملتحمه را آلوده کرده و واکنش التهابی ایجاد کند.
انتقال بیماری بیشتر در محیط‌هایی رخ می‌دهد که افراد تماس نزدیک دارند و دسترسی به آب،
امکانات بهداشتی و شست‌وشوی مناسب صورت محدود است.
تراخم چگونه منتقل می‌شود؟
باکتری عامل تراخم می‌تواند از طریق ترشحات چشم و بینی فرد آلوده به فرد دیگر منتقل شود.
انتقال ممکن است مستقیم یا غیرمستقیم باشد.
- تماس مستقیم دست با چشم یا ترشحات فرد آلوده
- استفاده مشترک از حوله، دستمال یا وسایل آلوده
- تماس نزدیک و مکرر اعضای خانواده
- انتقال ترشحات آلوده توسط برخی مگس‌ها
- زندگی در محیط‌های بسیار شلوغ با امکانات بهداشتی محدود
تماس معمولی با فرد مبتلا الزاماً به معنی ابتلای قطعی نیست،
اما رعایت نکردن بهداشت دست و صورت می‌تواند احتمال انتقال عفونت را افزایش دهد.
چه کسانی بیشتر در معرض تراخم هستند؟
احتمال انتقال تراخم در مناطقی افزایش می‌یابد که شرایط محیطی و بهداشتی مناسب نباشد.
کودکان خردسال در مناطق آندمیک بیشتر دچار عفونت فعال می‌شوند.
عوامل افزایش‌دهنده خطر انتقال تراخم
- دسترسی محدود به آب سالم
- بهداشت ناکافی صورت و دست‌ها
- تراکم بالای افراد در یک خانه
- دسترسی ناکافی به سرویس‌های بهداشتی
- وجود ترشحات چشم یا بینی درمان‌نشده در کودکان
- زندگی در مناطق دارای انتقال فعال تراخم
آیا تراخم در ایران شایع است؟
تراخم در گذشته در بعضی مناطق ایران مشاهده می‌شد،
اما شرایط بیماری نسبت به دهه‌های گذشته تغییر قابل‌توجهی کرده است.
سازمان جهانی بهداشت حذف تراخم به‌عنوان یک مشکل بهداشت عمومی در ایران را تأیید کرده است.
این موضوع به معنی غیرممکن بودن مشاهده یک عفونت چشمی ناشی از کلامیدیا در یک فرد نیست،
بلکه به این معناست که تراخم دیگر در سطح جمعیتی، مشکل بهداشت عمومی آندمیک کشور محسوب نمی‌شود.
علائم تراخم چیست؟
علائم بیماری به مرحله آن بستگی دارد.
عفونت فعال ممکن است در ابتدا علائم نسبتاً خفیفی ایجاد کند،
در حالی که آسیب‌های حاصل از عفونت‌های مکرر می‌توانند شدیدتر باشند.
علائم مراحل اولیه
- قرمزی چشم
- تحریک و ناراحتی چشم
- خارش یا احساس وجود جسم خارجی
- اشک‌ریزش
- ترشحات چشمی
- تورم پلک
- حساسیت چشم به نور در برخی افراد
علائم مراحل پیشرفته
- ایجاد اسکار در سطح داخلی پلک
- برگشت لبه پلک به داخل
- تماس مژه‌ها با قرنیه
- درد و تحریک مداوم چشم
- حساسیت بیشتر به نور
- زخم یا کدورت قرنیه
- کاهش بینایی در بیماری پیشرفته
مراحل تراخم
برای ارزیابی تراخم، سازمان جهانی بهداشت یک سیستم ساده‌شده بر اساس علائم بالینی تعریف کرده است.
این طبقه‌بندی شامل پنج وضعیت اصلی است.
| مرحله | نام | توضیح |
|---|---|---|
| TF | التهاب فولیکولی تراخمی | وجود فولیکول‌های التهابی مشخص در سطح داخلی پلک بالا |
| TI | التهاب شدید تراخمی | التهاب و ضخیم شدن قابل توجه ملتحمه پلک |
| TS | اسکار تراخمی | ایجاد بافت اسکار در سطح داخلی پلک به دنبال التهاب‌های مکرر |
| TT | تریشیازیس تراخمی | برگشت مژه‌ها به سمت چشم و تماس آن‌ها با سطح چشم |
| CO | کدورت قرنیه | آسیب و کدر شدن قرنیه که ممکن است بینایی را کاهش دهد |
تراخم چگونه باعث کاهش بینایی می‌شود؟
کاهش بینایی معمولاً نتیجه یک عفونت ساده و کوتاه‌مدت نیست.
تکرار عفونت و التهاب طی سال‌ها می‌تواند سطح داخلی پلک را زخمی کند.
با تشکیل اسکار، پلک ممکن است به سمت داخل برگردد.
در این وضعیت مژه‌ها هنگام پلک زدن روی سطح قرنیه کشیده می‌شوند.
این حالت را تریشیازیس می‌نامند.
مالش مداوم مژه‌ها روی قرنیه می‌تواند باعث خراش،
زخم، عفونت ثانویه و در نهایت کدورت قرنیه شود.
اگر کدورت در قسمت مرکزی قرنیه ایجاد شود، دید فرد ممکن است به میزان قابل توجهی کاهش پیدا کند.
تریشیازیس تراخمی چیست؟
تریشیازیس تراخمی یکی از مهم‌ترین عوارض مرحله پیشرفته بیماری است.
در این حالت یک یا چند مژه به سمت داخل برگشته و با سطح چشم تماس پیدا می‌کنند.
فرد ممکن است احساس خراش دائمی، درد، اشک‌ریزش و حساسیت به نور داشته باشد.
ادامه تماس مژه‌ها با قرنیه می‌تواند باعث آسیب دائمی آن شود.
به همین دلیل درمان این مرحله نباید به تأخیر بیفتد.
تراخم چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص تراخم عمدتاً بر اساس معاینه بالینی چشم انجام می‌شود.
پزشک سطح داخلی پلک، ملتحمه، وضعیت مژه‌ها و قرنیه را بررسی می‌کند.
برای مشاهده بهتر علائم ممکن است از نور مناسب و ابزار بزرگ‌نمایی استفاده شود.
در برنامه‌های کنترل تراخم نیز از معیارهای بالینی استاندارد برای طبقه‌بندی بیماری استفاده می‌شود.
در شرایط خاص ممکن است بررسی‌های آزمایشگاهی برای شناسایی عفونت کلامیدیایی انجام شود،
اما تشخیص تراخم در بسیاری از شرایط بر اساس معاینه و یافته‌های بالینی صورت می‌گیرد.
تفاوت تراخم با ورم ملتحمه معمولی چیست؟
قرمزی و ترشح چشم در بیماری‌های مختلفی دیده می‌شود و هر چشم قرمزی به معنی تراخم نیست.
ورم ملتحمه ممکن است به دلایل ویروسی، باکتریایی، آلرژیک یا تحریک‌کننده‌ها ایجاد شود.
تراخم ویژگی خاصی دارد: در صورت تکرار عفونت طی مدت طولانی می‌تواند باعث اسکار پلک،
برگشت مژه‌ها و آسیب قرنیه شود.
برای تشخیص دقیق باید چشم توسط پزشک معاینه شود.
درمان تراخم چگونه انجام می‌شود؟
درمان بر اساس مرحله بیماری متفاوت است.
در عفونت فعال، هدف از درمان از بین بردن عفونت باکتریایی است؛
در حالی که مراحل پیشرفته ممکن است به اصلاح مشکلات مکانیکی پلک و مژه‌ها نیاز داشته باشند.
درمان آنتی‌بیوتیکی تراخم
برای درمان عفونت فعال ممکن است پزشک آنتی‌بیوتیک مناسب تجویز کند.
در برنامه‌های کنترل تراخم در مناطق آندمیک، آزیترومایسین یکی از آنتی‌بیوتیک‌های اصلی مورد استفاده است.
نوع دارو، مقدار مصرف و مدت درمان باید توسط پزشک تعیین شود
و مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک توصیه نمی‌شود.
آیا همه اعضای خانواده باید درمان شوند؟
در مناطقی که انتقال فعال تراخم وجود دارد،
بررسی افراد خانواده و تماس‌های نزدیک می‌تواند اهمیت داشته باشد.
این موضوع به شرایط اپیدمیولوژیک منطقه و نظر پزشک بستگی دارد.
برنامه‌های بهداشت عمومی در مناطق با شیوع بالا ممکن است درمان جمعیتی را اجرا کنند،
اما این روش با درمان فردی یک بیمار در مناطق بدون انتقال گسترده تفاوت دارد.
جراحی در تراخم پیشرفته
اگر مژه‌ها به دلیل تغییر شکل پلک به سمت داخل برگشته باشند،
ممکن است جراحی برای اصلاح وضعیت پلک ضروری باشد.
هدف جراحی این است که مژه‌ها دیگر با قرنیه تماس نداشته باشند
و از آسیب بیشتر سطح چشم جلوگیری شود.
به تعویق انداختن درمان تریشیازیس ممکن است خطر ایجاد اسکار و کدورت غیرقابل برگشت قرنیه را افزایش دهد.
روش SAFE برای کنترل و پیشگیری از تراخم چیست؟
سازمان جهانی بهداشت برای کنترل و حذف تراخم از یک راهبرد چهار بخشی با نام
SAFE استفاده می‌کند.
| حرف | اقدام | هدف |
|---|---|---|
| S | Surgery – جراحی | اصلاح تریشیازیس و جلوگیری از تماس مژه با قرنیه |
| A | Antibiotics – آنتی‌بیوتیک | درمان عفونت ناشی از کلامیدیا |
| F | Facial cleanliness – تمیزی صورت | کاهش ترشحات آلوده و احتمال انتقال بیماری |
| E | Environmental improvement – بهبود محیط | بهبود دسترسی به آب، بهداشت و امکانات دفع مناسب فاضلاب |
چگونه می‌توان از تراخم پیشگیری کرد؟
پیشگیری فقط به مصرف دارو محدود نیست.
بهداشت فردی و شرایط محیط زندگی نقش مهمی در کاهش انتقال بیماری دارند.
- شستن مرتب دست‌ها با آب و صابون
- تمیز نگه داشتن صورت، به‌خصوص در کودکان
- پاک کردن ترشحات چشم و بینی
- استفاده نکردن مشترک از حوله و دستمال شخصی
- دسترسی مناسب به آب سالم
- بهبود سرویس‌های بهداشتی و دفع مناسب زباله و فاضلاب
- کاهش شرایط مناسب برای تکثیر مگس‌ها
- درمان مناسب افراد مبتلا در مناطق دارای انتقال فعال
آیا پس از ابتلا به تراخم ایمنی دائمی ایجاد می‌شود؟
خیر. ابتلا به تراخم ایمنی دائمی و قابل اتکایی ایجاد نمی‌کند
و فرد می‌تواند دوباره به عفونت مبتلا شود.
در واقع تکرار عفونت‌ها طی سال‌های مختلف یکی از مهم‌ترین عواملی است
که زمینه ایجاد اسکار پلک و عوارض جدی بیماری را فراهم می‌کند.
آیا تراخم واگیردار است؟
بله. عفونت فعال می‌تواند از فردی به فرد دیگر منتقل شود،
به‌خصوص زمانی که تماس نزدیک و شرایط بهداشتی نامناسب وجود داشته باشد.
رعایت بهداشت دست و صورت و استفاده نکردن مشترک از وسایل شخصی
می‌تواند احتمال انتقال را کاهش دهد.
چه زمانی باید به چشم‌پزشک مراجعه کرد؟
قرمزی چشم همیشه ناشی از تراخم نیست،
اما بعضی علائم نیاز به بررسی دقیق‌تر دارند.
- قرمزی و ترشح مداوم یا شدید چشم
- درد قابل توجه چشم
- حساسیت شدید به نور
- احساس خراش مداوم در چشم
- برگشت مژه‌ها به سمت داخل
- تماس مژه‌ها با سطح چشم
- کدر شدن قرنیه
- کاهش یا تاری بینایی
در صورت کاهش بینایی یا آسیب قرنیه، مراجعه به چشم‌پزشک نباید به تعویق بیفتد.
سوالات متداول درباره تراخم
تراخم چیست؟
تراخم یک بیماری عفونی چشم ناشی از باکتری کلامیدیا تراکوماتیس است
که در صورت عفونت‌های مکرر می‌تواند باعث اسکار پلک، برگشت مژه‌ها و آسیب قرنیه شود.
آیا تراخم باعث نابینایی می‌شود؟
در مراحل پیشرفته و درمان‌نشده، آسیب مکرر قرنیه می‌تواند باعث کدورت دائمی و کاهش شدید بینایی شود.
با تشخیص و درمان مناسب می‌توان از بسیاری از این عوارض جلوگیری کرد.
آیا تراخم در ایران وجود دارد؟
تراخم در گذشته در بعضی مناطق ایران وجود داشته است،
اما سازمان جهانی بهداشت حذف آن به‌عنوان یک مشکل بهداشت عمومی در ایران را تأیید کرده است.
آیا تراخم همان عفونت معمولی چشم است؟
خیر. علائم اولیه ممکن است شبیه برخی انواع ورم ملتحمه باشد،
اما تراخم یک عفونت مشخص ناشی از کلامیدیا تراکوماتیس است
و عفونت‌های مکرر آن می‌توانند باعث تغییرات ساختاری پلک و قرنیه شوند.
آیا تراخم با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شود؟
عفونت فعال تراخم با آنتی‌بیوتیک مناسب قابل درمان است.
انتخاب دارو و نحوه مصرف باید توسط پزشک انجام شود.
در مراحل پیشرفته که پلک و مژه‌ها تغییر شکل داده‌اند ممکن است جراحی نیز لازم باشد.
آیا تراخم دوباره عود می‌کند؟
فرد می‌تواند مجدداً به باکتری آلوده شود.
در مناطق دارای انتقال فعال، عفونت‌های مکرر نقش اصلی در ایجاد عوارض پیشرفته دارند.
آیا تراخم از طریق حوله منتقل می‌شود؟
وسایلی که با ترشحات چشم یا بینی فرد آلوده تماس پیدا کرده‌اند،
مانند حوله یا دستمال، می‌توانند در انتقال غیرمستقیم بیماری نقش داشته باشند.
آیا مگس می‌تواند تراخم را منتقل کند؟
در مناطق آندمیک، برخی مگس‌هایی که با ترشحات چشم و بینی افراد آلوده تماس داشته‌اند
می‌توانند در انتقال باکتری نقش داشته باشند.
آیا همه افراد مبتلا به تراخم نابینا می‌شوند؟
خیر. بسیاری از عفونت‌ها به مرحله نابینایی نمی‌رسند.
خطر اصلی زمانی ایجاد می‌شود که عفونت بارها تکرار شود و
اسکار شدید پلک و آسیب قرنیه به وجود آید.
آیا تراخم در کودکان شایع‌تر است؟
در مناطقی که تراخم هنوز انتقال فعال دارد،
عفونت و التهاب فعال بیشتر در کودکان پیش‌دبستانی مشاهده می‌شود.
عوارض چشمی شدید معمولاً نتیجه سال‌ها عفونت مکرر هستند.
جمع‌بندی
تراخم یک عفونت باکتریایی چشم ناشی از کلامیدیا تراکوماتیس است.
اهمیت بیماری بیشتر به دلیل عفونت‌های مکرری است که می‌توانند باعث اسکار پلک،
برگشت مژه‌ها به داخل و آسیب تدریجی قرنیه شوند.
درمان به‌موقع عفونت، رعایت بهداشت دست و صورت،
بهبود دسترسی به آب و امکانات بهداشتی و درمان تریشیازیس از مهم‌ترین اقدامات برای جلوگیری از کاهش بینایی هستند.
در صورت درد، تماس مژه‌ها با چشم، کدورت قرنیه یا کاهش بینایی،
بررسی توسط چشم‌پزشک اهمیت ویژه‌ای دارد.
توجه:
مطالب این مقاله با هدف افزایش آگاهی عمومی تهیه شده‌اند و جایگزین معاینه،
تشخیص یا درمان توسط پزشک و چشم‌پزشک نیستند.
برای تشخیص علت قرمزی یا عفونت چشم و انتخاب درمان مناسب باید از ارزیابی پزشکی استفاده شود.
منابع علمی
- World Health Organization (WHO) – Trachoma
- WHO – SAFE Strategy for Trachoma Elimination
- WHO – Simplified Trachoma Grading System
