شدت بیماری از تغییرات خفیف عروقی تا مراحل پیشرفته همراه با خونریزی داخل چشم،
ادم ماکولا، ایجاد بافت اسکار و حتی جداشدگی شبکیه متفاوت است.
تشخیص و درمان به‌موقع می‌تواند احتمال کاهش شدید بینایی را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.

رتینوپاتی دیابتی چیست؟

رتینوپاتی دیابتی زمانی ایجاد می‌شود که افزایش طولانی‌مدت قند خون به عروق کوچک شبکیه آسیب برساند.
دیواره این عروق ممکن است ضعیف شود و مایع یا خون از آن‌ها نشت کند.
در برخی نواحی نیز جریان خون کاهش پیدا می‌کند یا عروق مسدود می‌شوند.

در مراحل پیشرفته‌تر، کاهش خون‌رسانی شبکیه می‌تواند بدن را تحریک کند تا عروق خونی جدیدی ایجاد کند.
این عروق جدید معمولاً طبیعی و مقاوم نیستند و به‌راحتی خونریزی می‌کنند.
خونریزی یا ایجاد بافت فیبروزی در مراحل پیشرفته می‌تواند بینایی را به‌طور جدی تهدید کند.

دیابت چگونه به شبکیه چشم آسیب می‌رساند؟

بالا بودن مداوم قند خون می‌تواند ساختار و عملکرد عروق ریز بدن را تغییر دهد.
شبکیه دارای شبکه بسیار ظریفی از عروق خونی است و به همین علت می‌تواند در برابر این تغییرات آسیب‌پذیر باشد.

در ابتدای بیماری ممکن است برجستگی‌های بسیار کوچک در دیواره مویرگ‌ها ایجاد شوند که به آن‌ها
میکروآنوریسم گفته می‌شود. این عروق ممکن است مایع یا مقدار کمی خون نشت دهند.
با پیشرفت بیماری، تعداد عروق آسیب‌دیده بیشتر می‌شود و نواحی‌ای از شبکیه ممکن است خون‌رسانی کافی دریافت نکنند.

اگر قسمت مرکزی شبکیه یعنی ماکولا درگیر شود، دید دقیق و مرکزی فرد می‌تواند تحت تأثیر قرار گیرد.
اگر کمبود خون‌رسانی شدید باشد، عروق خونی جدید اما شکننده‌ای روی شبکیه یا سایر بخش‌های چشم رشد می‌کنند.

مراحل رتینوپاتی دیابتی

رتینوپاتی دیابتی را می‌توان به‌طور کلی به دو گروه اصلی تقسیم کرد:
رتینوپاتی دیابتی غیرپرولیفراتیو و رتینوپاتی دیابتی پرولیفراتیو.
شدت تغییرات داخل هر گروه نیز می‌تواند متفاوت باشد.

رتینوپاتی دیابتی غیرپرولیفراتیو یا NPDR

رتینوپاتی غیرپرولیفراتیو مرحله زودتر بیماری است.
در این مرحله هنوز عروق خونی جدید و غیرطبیعی ایجاد نشده‌اند، اما عروق موجود شبکیه ممکن است ضعیف،
مسدود یا دچار نشت شوند.

در مراحل خفیف ممکن است تنها تعداد کمی میکروآنوریسم دیده شود.
با پیشرفت بیماری، خونریزی‌های کوچک شبکیه، رسوب مواد چربی، تورم و اختلال در جریان خون می‌تواند افزایش پیدا کند.

رتینوپاتی دیابتی پرولیفراتیو یا PDR

رتینوپاتی پرولیفراتیو مرحله پیشرفته‌تر بیماری است.
در این حالت کاهش خون‌رسانی شبکیه باعث تحریک رشد عروق خونی جدید می‌شود.
این فرایند را نئوواسکولاریزاسیون می‌نامند.

عروق جدید بسیار شکننده هستند و ممکن است داخل زجاجیه خونریزی کنند.
زجاجیه ماده ژله‌ای شفافی است که بخش بزرگی از فضای داخلی چشم را پر می‌کند.
خونریزی می‌تواند باعث مشاهده لکه‌های شناور، تاری شدید دید یا حتی کاهش ناگهانی بینایی شود.

در مراحل شدیدتر، همراه عروق جدید ممکن است بافت اسکار نیز تشکیل شود.
انقباض این بافت می‌تواند شبکیه را بکشد و زمینه جداشدگی کششی شبکیه را ایجاد کند.

جدول مراحل و ویژگی‌های رتینوپاتی دیابتی

علائم رتینوپاتی دیابتی چیست؟

رتینوپاتی دیابتی در مراحل اولیه اغلب علامت مشخصی ندارد.
همین موضوع باعث می‌شود برخی افراد تنها زمانی متوجه بیماری شوند که آسیب شبکیه پیشرفت کرده است.

با پیشرفت بیماری ممکن است یک یا چند مورد از علائم زیر ایجاد شود:

• تاری دید
• کاهش وضوح بینایی
• مشکل در دیدن جزئیات
• مشاهده لکه‌ها یا نقاط شناور در میدان دید
• دیدن خطوط یا اشکال تاریک
• اختلال در دید شب یا محیط کم‌نور
• تغییر در تشخیص رنگ‌ها
• وجود نواحی تاریک یا خالی در میدان دید
• کاهش ناگهانی بینایی در موارد خونریزی شدید

مگس‌پران در بیماران دیابتی چه اهمیتی دارد؟

مشاهده چند مگس‌پران همیشه به معنی رتینوپاتی دیابتی نیست،
اما افزایش ناگهانی تعداد لکه‌های شناور در فرد دیابتی می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد.

در رتینوپاتی پیشرفته، عروق جدید ممکن است داخل زجاجیه خونریزی کنند.
این خون می‌تواند به شکل نقاط، خطوط، رشته‌ها یا سایه‌های شناور در میدان دید دیده شود.

اگر مگس‌پران به‌طور ناگهانی افزایش پیدا کند یا همراه با کاهش دید، جرقه‌های نوری یا احساس پرده روی میدان دید باشد،
باید چشم سریع‌تر توسط چشم‌پزشک بررسی شود.

چه کسانی بیشتر در معرض رتینوپاتی دیابتی هستند؟

هر فرد مبتلا به دیابت ممکن است به رتینوپاتی دیابتی دچار شود،
اما احتمال و شدت بیماری در همه افراد یکسان نیست.

مهم‌ترین عوامل افزایش خطر

• طولانی بودن مدت ابتلا به دیابت
• کنترل نامناسب قند خون
• فشار خون بالا
• بالا بودن چربی خون
• بیماری کلیوی مرتبط با دیابت
• مصرف دخانیات
• بارداری در فرد مبتلا به دیابت
• شدت بیشتر بیماری دیابت

کنترل بهتر قند خون، فشار خون و چربی خون می‌تواند به کاهش خطر ایجاد یا پیشرفت آسیب‌های چشمی مرتبط با دیابت کمک کند.

آیا رتینوپاتی دیابتی فقط در دیابت نوع ۱ ایجاد می‌شود؟

خیر. رتینوپاتی دیابتی می‌تواند در مبتلایان به دیابت نوع ۱ و نوع ۲ ایجاد شود.
مدت ابتلا به دیابت و میزان کنترل بیماری از عوامل مهم در ایجاد این عارضه هستند.

به همین دلیل حتی فرد مبتلا به دیابت نوع ۲ که هیچ علامت چشمی ندارد نیز باید مراقبت و معاینه دوره‌ای چشم را جدی بگیرد.

رتینوپاتی دیابتی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص رتینوپاتی دیابتی با معاینه چشم انجام می‌شود.
از آنجا که بیماری ممکن است در مراحل اولیه هیچ علامتی نداشته باشد،
معاینه تنها در زمان ایجاد تاری دید کافی نیست.

معاینه چشم با مردمک گشادشده

در این معاینه معمولاً قطره مخصوصی داخل چشم ریخته می‌شود تا مردمک بازتر شود.
این کار به چشم‌پزشک اجازه می‌دهد قسمت‌های بیشتری از شبکیه، عصب بینایی و عروق پشت چشم را مشاهده کند.

ممکن است برای چند ساعت پس از ریختن قطره، دید نزدیک تارتر شود یا حساسیت به نور افزایش پیدا کند.

عکسبرداری از شبکیه

تصویربرداری از شبکیه می‌تواند برای ثبت وضعیت عروق و مقایسه تغییرات بیماری در مراجعات بعدی استفاده شود.
این تصاویر به پزشک کمک می‌کنند روند بیماری را دقیق‌تر ارزیابی کند.

OCT یا توموگرافی انسجام نوری

OCT یک روش تصویربرداری غیرتهاجمی است که مقاطع بسیار دقیق از لایه‌های شبکیه تهیه می‌کند.
این روش به‌ویژه برای بررسی ضخامت شبکیه و تشخیص یا پیگیری ادم ماکولا اهمیت دارد.

آنژیوگرافی فلورسئین

در بعضی بیماران پزشک ممکن است آنژیوگرافی فلورسئین درخواست کند.
در این آزمایش یک ماده رنگی از طریق رگ تزریق می‌شود و سپس از عروق شبکیه تصاویر متوالی گرفته می‌شود.

این بررسی می‌تواند محل نشت عروق، انسدادها و عروق جدید غیرطبیعی را مشخص کند.
لزوم انجام این آزمایش برای همه بیماران یکسان نیست و بر اساس یافته‌های معاینه تعیین می‌شود.

هر چند وقت یک بار فرد دیابتی باید چشم خود را معاینه کند؟

فاصله مناسب بین معاینات چشم به نوع دیابت، مدت بیماری، وضعیت شبکیه،
کنترل قند خون، بارداری و تشخیص قبلی رتینوپاتی بستگی دارد.

به‌طور کلی افراد مبتلا به دیابت به معاینات دوره‌ای چشم با بررسی شبکیه نیاز دارند.
اگر رتینوپاتی تشخیص داده شود، ممکن است پزشک بسته به شدت بیماری فاصله مراجعات را کوتاه‌تر کند.

برنامه دقیق معاینه باید توسط پزشک یا چشم‌پزشک و متناسب با شرایط هر فرد تعیین شود.

درمان رتینوپاتی دیابتی

درمان به مرحله بیماری، وجود یا عدم وجود ادم ماکولا، میزان کاهش بینایی،
محل آسیب شبکیه و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد.

در مراحل اولیه ممکن است درمان مستقیم چشم لازم نباشد و پزشک با معاینات منظم بیماری را پیگیری کند.
در کنار آن، کنترل قند خون، فشار خون و چربی خون بخش مهمی از مدیریت بیماری است.

اگر رتینوپاتی پیشرفت کند یا ماکولا درگیر شود،
درمان‌هایی مانند تزریق داخل چشمی، لیزر یا جراحی ممکن است لازم شوند.

تزریق داخل چشمی برای رتینوپاتی دیابتی

یکی از درمان‌های مهم امروزی برای برخی بیماران مبتلا به ادم ماکولای دیابتی
و بعضی موارد رتینوپاتی پیشرفته، تزریق دارو داخل زجاجیه است.

داروهای Anti-VEGF چه هستند؟

VEGF ماده‌ای است که در ایجاد نشت عروقی و رشد عروق خونی غیرطبیعی نقش دارد.
داروهای مهارکننده VEGF می‌توانند فعالیت این ماده را کاهش دهند.

این درمان در برخی بیماران باعث کاهش تورم ماکولا،
کنترل رشد عروق غیرطبیعی و حفظ یا بهبود بینایی می‌شود.
ممکن است برای دستیابی به نتیجه مناسب چند نوبت تزریق در فواصل مشخص لازم باشد.

تعداد و فاصله تزریق‌ها برای همه افراد یکسان نیست و بر اساس پاسخ بیمار به درمان تعیین می‌شود.

تزریق کورتیکواستروئید

در برخی شرایط خاص، داروهای کورتیکواستروئیدی داخل چشم نیز ممکن است برای کنترل ادم ماکولا استفاده شوند.
انتخاب این روش به وضعیت چشم، پاسخ به درمان‌های قبلی و نظر چشم‌پزشک بستگی دارد.

لیزر در درمان رتینوپاتی دیابتی

لیزر سال‌هاست در درمان برخی انواع رتینوپاتی دیابتی استفاده می‌شود
و همچنان در شرایط مشخص جایگاه مهمی دارد.
نوع لیزر بسته به مشکل موجود می‌تواند متفاوت باشد.

لیزر پان‌رتینال یا PRP

در رتینوپاتی دیابتی پرولیفراتیو ممکن است از لیزر پان‌رتینال استفاده شود.
در این روش نقاط لیزر در قسمت‌های محیطی شبکیه ایجاد می‌شوند تا محرک رشد عروق جدید غیرطبیعی کاهش پیدا کند.

هدف اصلی این درمان کاهش خطر عوارض جدی مانند خونریزی زجاجیه و بعضی مشکلات ناشی از عروق جدید است.

لیزر برای نشت عروق و ادم ماکولا

در برخی شرایط مشخص، لیزر می‌تواند برای درمان نواحی خاصی از نشت عروق شبکیه استفاده شود.
امروزه انتخاب بین لیزر، تزریق یا ترکیب روش‌ها به نوع و شدت بیماری بستگی دارد.

جراحی ویترکتومی در رتینوپاتی دیابتی

در موارد پیشرفته ممکن است خونریزی شدید داخل زجاجیه مانع دید شود
یا بافت اسکار باعث کشش روی شبکیه شود.
در چنین شرایطی ممکن است جراحی ویترکتومی ضروری باشد.

در ویترکتومی، جراح بخش‌هایی از زجاجیه و خون جمع‌شده را خارج می‌کند
و در صورت وجود بافت‌های کششی یا اسکار، آن‌ها را نیز تا حد امکان برطرف می‌کند.

اگر شبکیه جدا شده باشد، ممکن است هم‌زمان اقدامات لازم برای بازگرداندن شبکیه به موقعیت مناسب انجام شود.
نوع جراحی بر اساس وضعیت هر بیمار تعیین خواهد شد.

آیا درمان رتینوپاتی دیابتی بینایی را کاملاً برمی‌گرداند؟

نتیجه درمان به مرحله بیماری و میزان آسیب قبلی شبکیه بستگی دارد.
هدف بسیاری از درمان‌ها جلوگیری از پیشرفت بیماری و حفظ بینایی باقی‌مانده است.

در برخی شرایط، به‌خصوص در ادم ماکولا، درمان ممکن است باعث بهبود بینایی نیز شود،
اما آسیب دائمی ایجادشده در شبکیه همیشه به‌طور کامل قابل برگشت نیست.
به همین دلیل تشخیص زودهنگام اهمیت بسیار زیادی دارد.

آیا لیزر چشم باعث نابینایی می‌شود؟

لیزر برای درمان بیماری مشخص شبکیه و با هدف کاهش خطر از دست رفتن بینایی انجام می‌شود.
با این حال مانند هر درمان پزشکی می‌تواند عوارض یا محدودیت‌هایی داشته باشد.

برای مثال، بعضی انواع لیزر گسترده شبکیه ممکن است بر دید محیطی یا دید در نور کم تأثیر بگذارند.
پزشک زمانی درمان را توصیه می‌کند که منافع مورد انتظار آن در برابر خطرات احتمالی بررسی شده باشد.

پیشگیری از رتینوپاتی دیابتی و جلوگیری از پیشرفت آن

همه موارد رتینوپاتی دیابتی را نمی‌توان به‌طور کامل پیشگیری کرد،
اما کنترل مناسب دیابت و عوامل خطر می‌تواند احتمال ایجاد یا پیشرفت بیماری را کاهش دهد.

کنترل قند خون

کنترل مناسب قند خون یکی از مهم‌ترین اقدام‌ها برای کاهش آسیب به عروق کوچک بدن، از جمله عروق شبکیه است.
برنامه درمانی دیابت باید طبق نظر پزشک دنبال شود.

کنترل فشار خون

فشار خون بالا می‌تواند فشار بیشتری به سیستم عروقی وارد کند و همراه با دیابت خطر آسیب‌های عروقی را افزایش دهد.
کنترل فشار خون بخشی مهم از مراقبت کلی فرد مبتلا به دیابت است.

کنترل چربی خون

کنترل کلسترول و سایر چربی‌های خون نیز می‌تواند در کاهش خطر عوارض عروقی دیابت اهمیت داشته باشد.

ترک سیگار و دخانیات

مصرف دخانیات سلامت عروق را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
ترک سیگار یکی از اقدامات مهم برای کاهش خطر عوارض قلبی و عروقی در افراد مبتلا به دیابت است.

معاینه منظم چشم

منتظر تاری دید نمانید.
رتینوپاتی ممکن است مدت‌ها قبل از بروز علائم قابل مشاهده باشد.
معاینه دوره‌ای چشم امکان تشخیص زودهنگام و شروع درمان در زمان مناسب را فراهم می‌کند.

رتینوپاتی دیابتی در دوران بارداری

بارداری می‌تواند در بعضی زنان مبتلا به دیابت از قبل موجود،
باعث تغییر یا تشدید رتینوپاتی دیابتی شود.
بنابراین فردی که پیش از بارداری دیابت داشته است باید درباره زمان و دفعات معاینه چشم با پزشک خود مشورت کند.

برنامه پیگیری در دوران بارداری ممکن است با شرایط معمول متفاوت باشد و بر اساس وضعیت شبکیه تنظیم شود.

آیا رتینوپاتی دیابتی هر دو چشم را درگیر می‌کند؟

دیابت یک بیماری سیستمیک است و می‌تواند عروق هر دو چشم را تحت تأثیر قرار دهد.
با این حال شدت بیماری الزاماً در دو چشم کاملاً یکسان نیست.
ممکن است یک چشم زودتر یا شدیدتر از چشم دیگر درگیر شود.

چه زمانی باید سریع به چشم‌پزشک مراجعه کرد؟

فرد مبتلا به دیابت نباید هر تغییر بینایی را تا مراجعه دوره‌ای بعدی نادیده بگیرد.
برخی علائم نیازمند بررسی سریع‌تر هستند.

• کاهش ناگهانی بینایی
• تاری دید ناگهانی یا شدید
• افزایش ناگهانی مگس‌پران
• مشاهده تعداد زیادی لکه یا نقاط سیاه
• دیدن جرقه‌های نور
• احساس وجود پرده یا سایه در میدان دید
• ایجاد ناحیه تاریک یا خالی در میدان دید
• تغییر جدید و قابل توجه در بینایی یک یا هر دو چشم

این علائم همیشه ناشی از رتینوپاتی دیابتی نیستند،
اما می‌توانند نشانه مشکلات مهم چشمی باشند و نیاز به ارزیابی پزشکی دارند.

تفاوت رتینوپاتی دیابتی و آب مروارید چیست؟

رتینوپاتی دیابتی بیماری شبکیه و عروق قسمت خلفی چشم است،
اما آب مروارید به کدر شدن عدسی طبیعی چشم گفته می‌شود.

هر دو بیماری می‌توانند باعث تاری دید شوند، اما علت و روش درمان آن‌ها متفاوت است.
دیابت همچنین می‌تواند احتمال بروز برخی مشکلات دیگر چشم از جمله آب مروارید و گلوکوم را افزایش دهد.

تفاوت رتینوپاتی دیابتی و گلوکوم چیست؟

در رتینوپاتی دیابتی، آسیب اصلی مربوط به عروق شبکیه است.
در گلوکوم، آسیب اصلی به عصب بینایی وارد می‌شود.

در بعضی مراحل پیشرفته رتینوپاتی، رشد عروق غیرطبیعی در قسمت جلویی چشم می‌تواند
جریان طبیعی مایع چشم را مختل کند و نوعی گلوکوم به نام گلوکوم نئوواسکولار ایجاد شود.

سوالات متداول درباره رتینوپاتی دیابتی

آیا رتینوپاتی دیابتی درمان می‌شود؟

بسته به مرحله بیماری می‌توان با کنترل دیابت، تزریق داخل چشمی، لیزر یا جراحی
از پیشرفت بیماری جلوگیری کرد یا آن را کنترل کرد.
میزان بازگشت بینایی به مقدار آسیب قبلی شبکیه بستگی دارد.

آیا رتینوپاتی دیابتی در مراحل اولیه علامت دارد؟

اغلب خیر. بسیاری از افراد در مراحل اولیه هیچ تغییر قابل توجهی در بینایی احساس نمی‌کنند.
به همین دلیل معاینه منظم چشم اهمیت زیادی دارد.

آیا تاری دید در فرد دیابتی حتماً به معنی رتینوپاتی است؟

خیر. تاری دید در افراد مبتلا به دیابت می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد،
از تغییرات موقت قند خون گرفته تا آب مروارید، خشکی چشم، مشکلات انکساری یا بیماری شبکیه.
علت دقیق باید با معاینه مشخص شود.

آیا رتینوپاتی دیابتی باعث نابینایی می‌شود؟

در مراحل پیشرفته و بدون درمان، بیماری می‌تواند باعث کاهش شدید بینایی شود.
با این حال تشخیص زودهنگام، پیگیری منظم و درمان مناسب می‌تواند خطر از دست رفتن بینایی را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.

آیا کنترل قند خون می‌تواند رتینوپاتی را متوقف کند؟

کنترل مناسب قند خون نقش مهمی در کاهش خطر ایجاد و پیشرفت رتینوپاتی دارد،
اما در صورت وجود بیماری پیشرفته ممکن است علاوه بر کنترل دیابت، درمان تخصصی چشم نیز لازم باشد.

آیا بیمار دیابتی بدون مشکل بینایی هم باید معاینه چشم شود؟

بله. نبود تاری دید به معنی سالم بودن شبکیه نیست.
تغییرات اولیه رتینوپاتی ممکن است تنها هنگام معاینه یا تصویربرداری شبکیه دیده شوند.

آیا لیزر رتینوپاتی دیابتی دردناک است؟

تجربه افراد متفاوت است.
برای انجام لیزر معمولاً از قطره بی‌حسی استفاده می‌شود.
برخی افراد ممکن است هنگام درمان احساس ناراحتی یا نورهای شدید داشته باشند.
جزئیات روش و کنترل ناراحتی باید پیش از درمان با چشم‌پزشک مطرح شود.

چند بار تزریق داخل چشم لازم است؟

عدد ثابتی برای همه بیماران وجود ندارد.
تعداد و فاصله تزریق‌ها به نوع بیماری، میزان ادم یا عروق غیرطبیعی و پاسخ چشم به درمان بستگی دارد.
پزشک با معاینه و تصویربرداری‌های دوره‌ای برنامه درمان را تنظیم می‌کند.

آیا رتینوپاتی دیابتی می‌تواند دوباره پیشرفت کند؟

بله. حتی پس از درمان موفق نیز دیابت همچنان می‌تواند بر عروق شبکیه تأثیر بگذارد.
به همین دلیل پیگیری منظم و کنترل بیماری زمینه‌ای باید ادامه پیدا کند.

آیا مگس‌پران در فرد دیابتی خطرناک است؟

هر مگس‌پرانی خطرناک نیست،
اما افزایش ناگهانی تعداد مگس‌پران به‌خصوص همراه با کاهش دید، جرقه نور یا ایجاد سایه در میدان دید
نیاز به بررسی سریع چشم‌پزشکی دارد.

آیا فرد مبتلا به رتینوپاتی دیابتی می‌تواند رانندگی کند؟

این موضوع به میزان بینایی، میدان دید و شدت بیماری بستگی دارد.
در صورت کاهش بینایی یا بعد از بعضی معاینات و درمان‌های چشمی،
ممکن است رانندگی برای مدتی مناسب نباشد.
پزشک می‌تواند بر اساس وضعیت بینایی راهنمایی دقیق‌تری ارائه دهد.

جمع‌بندی

رتینوپاتی دیابتی یکی از مهم‌ترین عوارض چشمی دیابت است و در اثر آسیب عروق ظریف شبکیه ایجاد می‌شود.
بیماری ممکن است مدت‌ها بدون علامت باقی بماند و در مراحل پیشرفته باعث ادم ماکولا،
خونریزی داخل چشم، رشد عروق غیرطبیعی یا جداشدگی کششی شبکیه شود.

معاینه منظم چشم، کنترل قند خون، فشار خون و چربی خون و رعایت برنامه درمانی دیابت
از مهم‌ترین اقدامات برای محافظت از بینایی هستند.
در صورت پیشرفت بیماری، روش‌هایی مانند تزریق داخل چشمی، لیزر و جراحی ویترکتومی
می‌توانند بر اساس شرایط بیمار مورد استفاده قرار گیرند.

اگر فرد مبتلا به دیابت دچار کاهش ناگهانی دید، افزایش مگس‌پران، جرقه‌های نوری
یا ایجاد سایه در میدان دید شود، مراجعه سریع برای بررسی چشم ضروری است.

منابع علمی

• National Eye Institute (NEI) – Diabetic Retinopathy
• Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Diabetes and Vision Loss
• National Eye Institute – Diabetic Eye Disease Resources