آب سیاه یا گلوکوم چیست؟ علائم، انواع، تشخیص و روش‌های درمان

آب سیاه یا گلوکوم (Glaucoma) نام گروهی از بیماری‌های چشمی است که باعث آسیب تدریجی عصب بینایی می‌شوند. عصب بینایی وظیفه انتقال اطلاعات تصویری از شبکیه به مغز را بر عهده دارد و آسیب ایجادشده در آن معمولاً برگشت‌پذیر نیست.

افزایش فشار داخل چشم یکی از مهم‌ترین عوامل خطر ابتلا به گلوکوم است، اما باید توجه داشت که هر فردی با فشار چشم بالا الزاماً مبتلا به آب سیاه نیست و در مقابل، بعضی افراد با وجود فشار چشم در محدوده معمول نیز دچار آسیب گلوکومی عصب بینایی می‌شوند.

بسیاری از انواع گلوکوم، به‌خصوص گلوکوم زاویه باز، در مراحل اولیه علامت مشخصی ایجاد نمی‌کنند. به همین دلیل معاینه منظم چشم و بررسی عصب بینایی، فشار داخل چشم و میدان بینایی نقش مهمی در تشخیص زودهنگام بیماری دارند.

گلوکوم چگونه به عصب بینایی آسیب می‌زند؟

عصب بینایی از بیش از یک میلیون رشته عصبی تشکیل شده و شبکیه را به مراکز بینایی مغز متصل می‌کند. سلامت این رشته‌های عصبی برای داشتن دید طبیعی ضروری است.

در قسمت جلویی چشم مایعی شفاف به نام زلالیه تولید می‌شود. این مایع پس از گردش در بخش قدامی چشم، از مسیرهای تخلیه‌ای موجود در زاویه بین قرنیه و عنبیه خارج می‌شود.

اگر تولید و خروج زلالیه تعادل مناسبی نداشته باشد، فشار داخل چشم می‌تواند افزایش پیدا کند. فشار بالا در برخی افراد به مرور زمان به عصب بینایی آسیب می‌زند و باعث از بین رفتن تدریجی رشته‌های عصبی می‌شود.

با این حال فشار داخل چشم تنها عامل تعیین‌کننده نیست. میزان تحمل عصب بینایی، خون‌رسانی عصب، ضخامت قرنیه، سابقه خانوادگی و برخی عوامل دیگر نیز در ایجاد و پیشرفت بیماری نقش دارند.

فشار طبیعی چشم چقدر است؟

فشار داخل چشم معمولاً با واحد میلی‌متر جیوه (mmHg) اندازه‌گیری می‌شود. در بسیاری از افراد فشار چشم در محدوده حدود 10 تا 21 میلی‌متر جیوه قرار دارد؛ اما این محدوده نباید به‌عنوان مرز قطعی بین چشم سالم و مبتلا به گلوکوم در نظر گرفته شود.

بعضی افراد فشار بالاتر از این محدوده دارند اما عصب بینایی آن‌ها سالم باقی می‌ماند که به این وضعیت Ocular Hypertension یا افزایش فشار داخل چشم بدون گلوکوم گفته می‌شود. در مقابل، در گلوکوم با فشار طبیعی ممکن است آسیب عصب بینایی با فشارهایی که از نظر عددی طبیعی به نظر می‌رسند ایجاد شود.

انواع آب سیاه یا گلوکوم

گلوکوم یک بیماری واحد نیست و انواع مختلفی دارد. تشخیص نوع بیماری اهمیت زیادی دارد زیرا روش درمان در هر نوع می‌تواند متفاوت باشد.

1. گلوکوم اولیه زاویه باز

Primary Open-Angle Glaucoma شایع‌ترین نوع گلوکوم مزمن است. در این بیماری زاویه تخلیه چشم باز است اما خروج زلالیه از شبکه ترابکولار به اندازه کافی مؤثر نیست.

بیماری معمولاً به‌آرامی پیشرفت می‌کند و در مراحل اولیه درد، قرمزی یا تاری دید واضحی ایجاد نمی‌کند. به همین دلیل ممکن است فرد تا زمانی که بخشی از میدان بینایی خود را از دست نداده متوجه بیماری نشود.

2. گلوکوم زاویه بسته

در Angle-Closure Glaucoma زاویه بین قرنیه و عنبیه باریک یا بسته می‌شود و تخلیه زلالیه مختل می‌گردد.

در برخی افراد بسته‌شدن زاویه به‌صورت تدریجی رخ می‌دهد، اما در نوع حاد ممکن است فشار چشم در مدت کوتاهی به‌شدت افزایش پیدا کند.

3. گلوکوم با فشار طبیعی

در این نوع بیماری، عصب بینایی با وجود فشار چشم در محدوده‌ای که معمولاً طبیعی در نظر گرفته می‌شود آسیب می‌بیند. به همین دلیل اندازه‌گیری فشار چشم به‌تنهایی برای رد کردن گلوکوم کافی نیست.

4. گلوکوم ثانویه

گاهی گلوکوم در نتیجه بیماری یا شرایط دیگری ایجاد می‌شود. التهاب داخل چشم، آسیب چشمی، بعضی جراحی‌های چشم، برخی داروها به‌ویژه کورتیکواستروئیدها و بعضی بیماری‌های عروقی می‌توانند باعث گلوکوم ثانویه شوند.

5. گلوکوم مادرزادی

نوع نادری از گلوکوم است که ممکن است از بدو تولد یا در سال‌های اولیه زندگی ایجاد شود و معمولاً به دلیل اختلال در تکامل مسیر تخلیه زلالیه اتفاق می‌افتد.

چه کسانی بیشتر در معرض گلوکوم هستند؟

وجود یک عامل خطر به معنای ابتلای قطعی به گلوکوم نیست، اما احتمال بیماری را افزایش می‌دهد.

• افزایش سن
• سابقه خانوادگی گلوکوم، به‌ویژه در بستگان درجه یک
• فشار داخل چشم بالا
• نازک بودن قرنیه مرکزی در برخی افراد
• نزدیک‌بینی، به‌ویژه درجات بالا در برخی انواع گلوکوم
• دوربینی و ساختمان کوچک‌تر چشم در گلوکوم زاویه بسته
• آسیب یا ضربه قبلی به چشم
• مصرف طولانی‌مدت بعضی داروهای کورتونی
• برخی بیماری‌های چشمی یا جراحی‌های قبلی چشم
• وجود آسیب گلوکومی در چشم مقابل

وجود دیابت، فشار خون و بعضی بیماری‌های عروقی نیز ممکن است در ارزیابی کلی بیمار اهمیت داشته باشد، اما میزان خطر هر فرد باید بر اساس مجموعه شرایط او توسط چشم‌پزشک بررسی شود.

علائم آب سیاه چیست؟

علائم گلوکوم زاویه باز

مشکل اصلی گلوکوم زاویه باز این است که در مراحل اولیه معمولاً هیچ علامت واضحی ایجاد نمی‌کند. بیمار ممکن است دید مرکزی کاملاً طبیعی داشته باشد، در حالی که آسیب عصب بینایی در حال پیشرفت است.

در مراحل پیشرفته‌تر، معمولاً ابتدا بخش‌هایی از دید محیطی یا دید کناری کاهش پیدا می‌کنند. اگر بیماری کنترل نشود، میدان دید به‌تدریج محدودتر شده و در مراحل بسیار پیشرفته ممکن است دید مرکزی نیز آسیب ببیند.

آیا دید لوله‌ای از علائم آب سیاه است؟

اصطلاح «دید لوله‌ای» به محدود شدن شدید میدان بینایی اشاره دارد و معمولاً مربوط به مراحل پیشرفته بیماری است. هدف اصلی تشخیص زودرس این است که بیمار قبل از رسیدن به چنین مرحله‌ای شناسایی و درمان شود.

گلوکوم چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص آب سیاه تنها با اندازه‌گیری فشار چشم انجام نمی‌شود. چشم‌پزشک مجموعه‌ای از یافته‌های معاینه و آزمایش‌های تشخیصی را در کنار یکدیگر بررسی می‌کند.

اندازه‌گیری فشار داخل چشم یا تونومتری

تونومتری فشار داخل چشم را اندازه‌گیری می‌کند. این آزمایش یکی از بخش‌های مهم بررسی گلوکوم است، اما نتیجه آن باید همراه سایر بررسی‌ها تفسیر شود.

میدان بینایی یا پریمتری

گلوکوم می‌تواند قبل از کاهش محسوس دید مرکزی، بخش‌هایی از میدان دید محیطی را درگیر کند. آزمایش پریمتری یا Visual Field Test میزان حساسیت نقاط مختلف میدان بینایی را بررسی می‌کند و یکی از مهم‌ترین روش‌های تشخیص و پیگیری پیشرفت گلوکوم است.

OCT عصب بینایی

تصویربرداری OCT می‌تواند ضخامت لایه فیبرهای عصبی اطراف عصب بینایی (RNFL) و برخی لایه‌های سلولی شبکیه را اندازه‌گیری کند. کاهش ضخامت این لایه‌ها می‌تواند نشانه آسیب گلوکومی باشد.

در بخش خدمات پاراکلینیکی چشمخانه آزمایش‌ها و تصویربرداری‌های مرتبط با بیماری‌های چشم از جمله تست‌های مورد استفاده در ارزیابی گلوکوم معرفی شده‌اند.

پاکیمتری قرنیه

ضخامت قرنیه می‌تواند بر عدد به‌دست‌آمده در اندازه‌گیری فشار چشم تأثیر بگذارد. به همین دلیل در ارزیابی بعضی بیماران، اندازه‌گیری ضخامت مرکزی قرنیه نیز اهمیت دارد.

گونیوسکوپی

گونیوسکوپی به چشم‌پزشک اجازه می‌دهد زاویه بین قرنیه و عنبیه را مشاهده کند. این بررسی برای افتراق گلوکوم زاویه باز از بیماری‌های زاویه بسته اهمیت زیادی دارد.

آیا آب سیاه درمان قطعی دارد؟

آسیبی که گلوکوم به عصب بینایی وارد کرده است در حال حاضر معمولاً قابل بازگرداندن نیست. هدف درمان، کاهش احتمال آسیب بیشتر و حفظ دید باقی‌مانده بیمار است.

مهم‌ترین عامل قابل کنترل در درمان گلوکوم، فشار داخل چشم است. چشم‌پزشک برای هر بیمار بر اساس شدت بیماری، میزان آسیب عصب بینایی، وضعیت میدان دید و عوامل خطر، یک فشار هدف یا Target IOP در نظر می‌گیرد.

درمان می‌تواند شامل قطره‌های چشمی، لیزر یا جراحی باشد و در بسیاری از بیماران بیش از یک روش در طول بیماری مورد استفاده قرار می‌گیرد.

درمان دارویی گلوکوم

قطره‌های کاهنده فشار چشم از درمان‌های مهم گلوکوم هستند. این داروها یا تولید زلالیه را کاهش می‌دهند یا باعث افزایش خروج آن از چشم می‌شوند.

انتخاب قطره باید توسط چشم‌پزشک انجام شود، زیرا وضعیت قلب و ریه، سایر داروهای مصرفی، بیماری‌های سطح چشم، سن و احتمال عوارض جانبی می‌توانند در انتخاب دارو مؤثر باشند.

چرا مصرف منظم قطره گلوکوم اهمیت دارد؟

گلوکوم معمولاً در مراحل اولیه علامتی ایجاد نمی‌کند و بیمار ممکن است حتی در صورت فراموش کردن قطره تغییر فوری در دید خود احساس نکند. این موضوع نباید باعث قطع درمان شود.

قطع خودسرانه قطره یا مصرف نامنظم آن می‌تواند باعث شود فشار چشم از محدوده هدف خارج شده و آسیب عصب بینایی ادامه پیدا کند.

درمان گلوکوم با لیزر

لیزر در درمان بعضی انواع گلوکوم نقش مهمی دارد و بسته به نوع بیماری از تکنیک‌های متفاوتی استفاده می‌شود.

لیزر SLT چیست؟

Selective Laser Trabeculoplasty یا SLT یکی از روش‌های درمان گلوکوم زاویه باز است. در این روش لیزر روی شبکه ترابکولار در زاویه چشم اعمال می‌شود تا خروج زلالیه بهبود پیدا کرده و فشار داخل چشم کاهش یابد.

برخلاف تصور قدیمی که لیزر را فقط بعد از شکست درمان دارویی مطرح می‌کرد، امروزه در برخی بیماران مبتلا به گلوکوم زاویه باز یا افزایش فشار چشم، SLT می‌تواند به‌عنوان یکی از گزینه‌های درمان اولیه نیز در نظر گرفته شود.

اثر لیزر برای همه بیماران یکسان نیست و ممکن است در طول زمان کاهش پیدا کند. بعضی افراد پس از SLT همچنان به قطره نیاز دارند و در برخی موارد امکان تکرار درمان وجود دارد.

لیزر در گلوکوم زاویه بسته

در برخی انواع زاویه بسته از روشی به نام Laser Peripheral Iridotomy استفاده می‌شود. در این روش سوراخ بسیار کوچکی در عنبیه ایجاد می‌شود تا مسیر حرکت زلالیه اصلاح شده و احتمال بسته شدن زاویه کاهش پیدا کند.

SLT و لیزر ایریدوتومی دو روش متفاوت هستند و برای بیماری‌های متفاوت استفاده می‌شوند.

جراحی گلوکوم

اگر فشار داخل چشم با روش‌های غیرجراحی به مقدار هدف نرسد، بیماری در حال پیشرفت باشد یا شرایط بیمار نیازمند کاهش بیشتر فشار باشد، جراحی می‌تواند مطرح شود.

ترابکولکتومی

در Trabeculectomy جراح مسیر جدیدی برای خروج زلالیه ایجاد می‌کند. این روش یکی از جراحی‌های شناخته‌شده برای کاهش قابل توجه فشار داخل چشم، به‌خصوص در موارد متوسط تا پیشرفته بیماری است.

شنت یا ایمپلنت گلوکوم

در بعضی بیماران یک لوله یا وسیله تخلیه‌کننده داخل چشم قرار می‌گیرد تا زلالیه از مسیر جدید خارج شود. انتخاب نوع ایمپلنت به نوع گلوکوم و شرایط چشم بیمار بستگی دارد.

MIGS چیست؟

Minimally Invasive Glaucoma Surgery یا MIGS به مجموعه‌ای از جراحی‌های کم‌تهاجمی گلوکوم گفته می‌شود. این روش‌ها معمولاً برش‌ها و دستکاری بافتی کمتری نسبت به بعضی جراحی‌های کلاسیک دارند و می‌توانند در بیماران منتخب، به‌ویژه برخی موارد خفیف تا متوسط، مورد استفاده قرار گیرند.

بعضی روش‌های MIGS ممکن است هم‌زمان با جراحی آب مروارید یا کاتاراکت انجام شوند.

مقایسه روش‌های درمان آب سیاه

آیا جراحی گلوکوم بینایی از دست رفته را برمی‌گرداند؟

در بیشتر موارد خیر. هدف جراحی یا لیزر گلوکوم کاهش فشار چشم و محافظت از عصب بینایی در برابر آسیب بیشتر است.

اگر بخشی از عصب بینایی به دلیل گلوکوم به‌طور دائمی آسیب دیده باشد، درمان نمی‌تواند آن بخش از دید را به حالت اولیه بازگرداند. به همین دلیل تشخیص و درمان قبل از ایجاد آسیب شدید اهمیت بسیار زیادی دارد.

پیگیری بیماران مبتلا به گلوکوم

گلوکوم یک بیماری مزمن است و حتی در صورت کنترل مناسب فشار چشم نیاز به پیگیری دارد. در ویزیت‌های دوره‌ای ممکن است فشار چشم، وضعیت عصب بینایی، OCT و میدان بینایی مجدداً بررسی شوند.

فاصله بین ویزیت‌ها برای همه افراد یکسان نیست و بر اساس شدت بیماری، میزان کنترل فشار چشم، سرعت پیشرفت و سایر عوامل خطر تعیین می‌شود.

آیا افراد بالای 40 سال باید از نظر گلوکوم معاینه شوند؟

با افزایش سن احتمال ابتلا به گلوکوم بیشتر می‌شود و انجام معاینات منظم چشم اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. با این حال نمی‌توان یک فاصله زمانی یکسان برای همه افراد تعیین کرد.

فردی با سابقه خانوادگی گلوکوم یا فشار چشم بالا ممکن است به بررسی‌های مکررتری نسبت به فرد کم‌خطر نیاز داشته باشد. چشم‌پزشک بر اساس سن، سابقه خانوادگی و یافته‌های معاینه، فاصله مناسب بین بررسی‌ها را تعیین می‌کند.

چه زمانی باید سریع‌تر به چشم‌پزشک مراجعه کرد؟

• درد شدید و ناگهانی چشم
• کاهش ناگهانی دید
• قرمزی شدید همراه با درد
• دیدن هاله‌های رنگی همراه با درد یا تاری دید
• سردرد و تهوع همراه با درد چشم
• افزایش ناگهانی فشار چشم در فردی که سابقه گلوکوم دارد

این علائم به‌خصوص در حمله حاد زاویه بسته نیازمند ارزیابی سریع پزشکی هستند.

سؤالات متداول درباره آب سیاه

آیا گلوکوم همان فشار چشم بالاست؟

خیر. فشار چشم بالا یکی از مهم‌ترین عوامل خطر گلوکوم است، اما تشخیص بیماری به وجود آسیب عصب بینایی و سایر یافته‌های بالینی بستگی دارد.

آیا ممکن است فشار چشم طبیعی باشد ولی گلوکوم داشته باشیم؟

بله. در گلوکوم با فشار طبیعی، آسیب عصب بینایی و میدان دید می‌تواند در شرایطی ایجاد شود که عدد فشار چشم در محدوده معمول قرار دارد.

آیا گلوکوم باعث کوری می‌شود؟

گلوکوم درمان‌نشده یا کنترل‌نشده می‌تواند باعث کاهش شدید و دائمی بینایی شود؛ اما تشخیص زودهنگام، کاهش فشار چشم و پیگیری منظم در بسیاری از بیماران می‌تواند خطر پیشرفت بیماری را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.

آیا آب سیاه درمان قطعی دارد؟

آسیب ایجادشده در عصب بینایی معمولاً قابل برگشت نیست، اما بیماری در بسیاری از افراد با قطره، لیزر یا جراحی قابل کنترل است.

آیا لیزر گلوکوم دردناک است؟

بسیاری از درمان‌های لیزری گلوکوم به‌صورت سرپایی و با قطره بی‌حسی انجام می‌شوند و بیشتر بیماران درد شدید تجربه نمی‌کنند. میزان ناراحتی به نوع درمان و شرایط بیمار بستگی دارد.

آیا بعد از SLT دیگر نیازی به قطره نیست؟

نه لزوماً. در بعضی بیماران SLT می‌تواند نیاز به قطره را کاهش دهد یا شروع آن را به تأخیر بیندازد، اما ممکن است برای رسیدن به فشار هدف همچنان مصرف دارو ضروری باشد.

آیا استفاده از قطره گلوکوم مادام‌العمر است؟

گلوکوم معمولاً یک بیماری مزمن است و بسیاری از بیماران برای مدت طولانی نیاز به درمان دارند. نوع دارو یا روش درمان ممکن است در طول زمان و بر اساس پاسخ بیمار تغییر کند.

آیا آب سیاه و آب مروارید یکی هستند؟

خیر. آب سیاه بیماری عصب بینایی است، در حالی که آب مروارید به کدر شدن عدسی طبیعی چشم گفته می‌شود. روش درمان و عوارض این دو بیماری متفاوت است.

جمع‌بندی

آب سیاه یا گلوکوم گروهی از بیماری‌های چشمی است که با آسیب عصب بینایی همراه می‌شود. افزایش فشار داخل چشم مهم‌ترین عامل خطر قابل کنترل بیماری است، اما داشتن فشار طبیعی گلوکوم را به‌طور کامل رد نمی‌کند.

گلوکوم زاویه باز ممکن است سال‌ها بدون علامت پیشرفت کند و به همین دلیل معاینه عصب بینایی، اندازه‌گیری فشار چشم، تست میدان بینایی و تصویربرداری‌های تخصصی نقش مهمی در تشخیص و پیگیری آن دارند.

درمان می‌تواند شامل قطره‌های کاهش‌دهنده فشار، لیزر SLT، لیزرهای مربوط به زاویه بسته، ترابکولکتومی، ایمپلنت‌های تخلیه‌ای یا روش‌های کم‌تهاجمی MIGS باشد. انتخاب روش مناسب برای هر فرد باید با توجه به نوع گلوکوم، شدت آسیب، فشار هدف و شرایط عمومی بیمار توسط چشم‌پزشک انجام شود.

منابع علمی این مطلب

محتوای این صفحه بر اساس منابع معتبر چشم‌پزشکی از جمله National Eye Institute، American Academy of Ophthalmology و راهنمای NICE در زمینه تشخیص، درمان و پیگیری گلوکوم بازبینی و به‌روزرسانی شده است.

توجه: مطالب این صفحه جنبه آموزشی دارند و جایگزین معاینه، تشخیص یا تجویز درمان توسط چشم‌پزشک نیستند.