خارش چشم؛ علتها، روشهای درمان و راههای پیشگیری
خارش چشم یکی از مشکلات شایع چشمی است که ممکن است همراه با قرمزی، اشکریزش، سوزش، احساس خشکی یا تورم پلکها ایجاد شود. اگرچه آلرژی یکی از شناختهشدهترین دلایل خارش چشم است، اما خشکی چشم، التهاب پلک، التهاب ملتحمه، استفاده از لنزهای تماسی و تماس با مواد تحریککننده نیز میتوانند چنین علامتی ایجاد کنند.
برخی افراد خارش چشم را در ساعات پایانی روز یا هنگام شب بیشتر احساس میکنند. افزایش خشکی سطح چشم، استفاده طولانیمدت از موبایل و کامپیوتر، قرار گرفتن در معرض گردوغبار و مواد حساسیتزا در طول روز یا مشکلات لبه پلک میتوانند در تشدید علائم نقش داشته باشند.
از آنجا که درمان خارش چشم به علت ایجاد آن بستگی دارد، خارش شدید، مداوم یا همراه با درد و اختلال بینایی نباید صرفاً با درمانهای خانگی کنترل شود و لازم است توسط چشمپزشک بررسی شود.
علت خارش چشم چیست؟
خارش چشم یک بیماری مستقل محسوب نمیشود و در واقع علامتی است که میتواند در شرایط مختلف ایجاد شود. محل خارش، یکطرفه یا دوطرفه بودن آن، وجود ترشح، قرمزی، تورم پلک، سابقه آلرژی و استفاده از لنز تماسی از جمله مواردی هستند که در تشخیص علت اهمیت دارند.
| علت احتمالی | علائم همراه رایج | اقدام کلی |
|---|---|---|
| آلرژی چشمی | خارش، اشکریزش، قرمزی و معمولاً درگیری هر دو چشم | کاهش تماس با آلرژن و بررسی درمان ضدآلرژی |
| خشکی چشم | سوزش، احساس شنریزه، خستگی و گاهی اشکریزش | بررسی عوامل محیطی و درمان خشکی چشم |
| بلفاریت | خارش لبه پلک، پوسته اطراف مژهها و احساس ناراحتی | بهداشت پلک و ارزیابی چشمپزشکی |
| التهاب ملتحمه | قرمزی، اشکریزش یا ترشح و گاهی خارش | تشخیص نوع ویروسی، باکتریایی یا آلرژیک |
| لنز تماسی | خشکی، قرمزی، احساس جسم خارجی یا ناراحتی | خارج کردن لنز و بررسی علت تحریک |
| مواد آرایشی و محرکها | خارش یا سوزش پس از تماس با محصول خاص | قطع تماس با عامل محرک |

مهمترین دلایل خارش چشم
1. آلرژی چشمی
یکی از شایعترین دلایل خارش چشم، واکنش آلرژیک است. گرده گیاهان، گردوغبار، شوره و موی حیوانات، کپک، دود و برخی محصولات آرایشی میتوانند باعث بروز علائم آلرژی چشمی شوند.
در واکنش آلرژیک، آزاد شدن موادی مانند هیستامین میتواند باعث خارش، قرمزی، تورم و اشکریزش شود. آلرژی چشمی معمولاً هر دو چشم را درگیر میکند و ممکن است همراه با عطسه، آبریزش یا گرفتگی بینی باشد.
2. خشکی چشم
خشکی چشم فقط با احساس خشکی ظاهر نمیشود؛ سوزش، احساس وجود شن یا جسم خارجی، خستگی چشم و حتی اشکریزش نیز ممکن است ایجاد شود. کاهش تولید اشک یا تبخیر سریع لایه اشکی میتواند سطح چشم را تحریک کند و در بعضی افراد احساس خارش به وجود آورد.
هوای خشک، باد مستقیم کولر یا پنکه، استفاده طولانی از نمایشگرها، برخی داروها و اختلال عملکرد غدد چربی پلک از عوامل مرتبط با خشکی چشم هستند.
در مواردی که خشکی سطح چشم علت اصلی علائم باشد، چشمپزشک ممکن است بر اساس شرایط بیمار استفاده از اشک مصنوعی یا قطرههای مرطوبکننده مانند قطره سدیم هیالورونات را بررسی کند.
3. بلفاریت یا التهاب پلک
بلفاریت نوعی التهاب لبه پلک است که میتواند باعث قرمزی، خارش، احساس سوزش و ایجاد پوسته در اطراف مژهها شود. اختلال غدد چربی پلک، برخی باکتریها و عوامل دیگر میتوانند در ایجاد این مشکل نقش داشته باشند.
اگر خارش بیشتر در ناحیه لبه پلکها احساس میشود و همراه با پوسته اطراف مژههاست، احتمال بلفاریت باید بررسی شود. برای اطلاعات بیشتر میتوانید مطلب بلفاریت یا التهاب پلک چیست؟ را مطالعه کنید.
4. التهاب ملتحمه
التهاب ملتحمه یا کنژنکتیویت میتواند در اثر ویروس، باکتری یا آلرژی ایجاد شود. همه انواع التهاب ملتحمه مسری نیستند؛ نوع آلرژیک مسری نیست، در حالی که انواع ویروسی و برخی موارد باکتریایی قابلیت انتقال دارند.
خارش شدید بیشتر به نفع نوع آلرژیک است. ترشح آبکی ممکن است در نوع ویروسی دیده شود، در حالی که ترشحات غلیظتر میتوانند در برخی موارد باکتریایی مشاهده شوند. تشخیص دقیق علت برای انتخاب درمان مناسب اهمیت دارد.
5. اختلال عملکرد غدد میبومین
غدد میبومین در لبه پلک قرار دارند و چربی مورد نیاز برای کاهش تبخیر اشک را تولید میکنند. اختلال عملکرد این غدد میتواند کیفیت لایه اشکی را کاهش دهد و باعث خشکی، سوزش، تحریک و ناراحتی چشم شود.
در چنین شرایطی چشمپزشک ممکن است بهداشت پلک، کمپرس گرم یا درمانهای دیگری را بر اساس شدت مشکل توصیه کند.
6. استفاده طولانی از موبایل و کامپیوتر
هنگام کار با نمایشگرها معمولاً دفعات پلک زدن کاهش پیدا میکند. کاهش پلک زدن میتواند تبخیر اشک را افزایش دهد و خشکی و ناراحتی چشم را تشدید کند.
بنابراین افرادی که ساعتهای زیادی با کامپیوتر، تلفن همراه یا سایر نمایشگرهای دیجیتال کار میکنند ممکن است در پایان روز بیشتر دچار خستگی، خشکی، سوزش یا خارش چشم شوند.
7. استفاده از لنزهای تماسی
استفاده نامناسب یا طولانیمدت از لنزهای تماسی میتواند باعث تحریک سطح چشم شود. خوابیدن با لنزی که برای استفاده شبانه تأیید نشده، رعایت نکردن اصول بهداشتی، استفاده بیش از زمان توصیهشده یا حساسیت به محلول لنز از عواملی هستند که باید بررسی شوند.
اگر هنگام استفاده از لنز دچار قرمزی، درد، حساسیت به نور، تاری دید یا ناراحتی قابل توجه شدهاید، لنز را خارج کنید و برای ارزیابی چشم اقدام کنید.
8. داروها
برخی داروها ممکن است با کاهش تولید اشک یا تغییر وضعیت سطح چشم، خشکی و ناراحتی ایجاد کنند. بعضی داروهای ضدحساسیت، داروهای فشار خون و برخی داروهای دیگر میتوانند در افراد مستعد باعث تشدید خشکی چشم شوند.
در صورت احتمال ارتباط علائم با یک دارو، مصرف داروی تجویزشده را خودسرانه قطع نکنید و موضوع را با پزشک مطرح کنید.
9. مواد آرایشی، دود و سایر عوامل تحریککننده
ریمل، خط چشم، کرمهای اطراف چشم، محلولهای پاککننده آرایش، دود سیگار، آلودگی هوا و مواد شیمیایی میتوانند سطح چشم یا پوست پلک را تحریک کنند. اگر خارش پس از استفاده از محصول جدیدی شروع شده است، ارتباط زمانی میان محصول و علائم باید مورد توجه قرار گیرد.
چرا خارش چشم در شب بیشتر میشود؟
شدیدتر شدن خارش چشم در شب الزاماً به معنی وجود بیماری خاصی نیست. مجموعهای از عوامل میتوانند باعث شوند علائم در ساعات پایانی روز بیشتر احساس شوند:
- خشکتر شدن سطح چشم پس از فعالیت روزانه
- کار طولانی با موبایل و کامپیوتر
- کاهش دفعات پلک زدن هنگام استفاده از نمایشگر
- قرار گرفتن در معرض گردوغبار و آلرژنها در طول روز
- هوای خشک اتاق یا جریان مستقیم کولر و پنکه
- وجود گردوغبار، موی حیوانات یا سایر آلرژنها در اتاق خواب
- مشکلات لبه پلک و غدد میبومین
اگر خارش تقریباً هر شب تکرار میشود، بهتر است علت اصلی آن مشخص شود؛ بهخصوص اگر قرمزی، ترشح یا مشکلات بینایی نیز وجود داشته باشد.

خارش یک چشم با خارش هر دو چشم چه تفاوتی دارد؟
آلرژی چشمی اغلب هر دو چشم را درگیر میکند، اگرچه شدت علائم ممکن است یکسان نباشد. خارش یا التهاب مداوم فقط در یک چشم میتواند دلایل دیگری مانند تحریک موضعی، جسم خارجی، مشکل پلک یا برخی عفونتها داشته باشد.
بنابراین اگر یک چشم برای مدت طولانی دچار خارش، قرمزی یا ترشح شده است، بهتر است علت آن با معاینه مشخص شود.
برای خارش چشم چه کار کنیم؟
درمان مناسب کاملاً به علت خارش بستگی دارد. با این حال، برخی اقدامات عمومی میتوانند در موارد خفیف به کاهش تحریک چشم کمک کنند.
از مالیدن چشمها خودداری کنید
مالیدن چشم ممکن است برای چند لحظه احساس خارش را کاهش دهد، اما میتواند تحریک و تورم را بیشتر کند. در موارد آلرژیک نیز مالیدن چشمها معمولاً باعث تشدید علائم میشود.
استفاده از کمپرس سرد در خارش آلرژیک
قرار دادن کمپرس سرد تمیز روی پلک بسته میتواند در خارش و تورم ناشی از آلرژی احساس آرامش ایجاد کند.
کمپرس گرم در مشکلات لبه پلک
کمپرس گرم بیشتر در برخی مشکلات مرتبط با لبه پلک و غدد میبومین کاربرد دارد و نباید آن را به عنوان درمان عمومی تمام انواع خارش چشم در نظر گرفت.
استفاده از اشک مصنوعی
اشک مصنوعی میتواند در برخی افراد به کاهش خشکی و شستوشوی مواد حساسیتزا از سطح چشم کمک کند. با این حال، انتخاب نوع قطره و تعداد دفعات مصرف، بهویژه در افرادی که به استفاده مکرر نیاز دارند، بهتر است با نظر پزشک یا داروساز انجام شود.
کاهش تماس با آلرژنها
اگر آلرژی علت خارش باشد، کاهش تماس با عامل حساسیتزا بخش مهمی از کنترل علائم است. بسته نگه داشتن پنجرهها در زمان افزایش گرده گیاهان، شستوشوی منظم ملحفهها، کاهش گردوغبار اتاق و دور نگه داشتن حیوان خانگی از محل خواب در افراد حساس میتواند مفید باشد.
تنظیم رطوبت محیط
هوای بسیار خشک میتواند تبخیر اشک را افزایش دهد. در محیطهای خشک میتوان با تنظیم مناسب رطوبت و جلوگیری از برخورد مستقیم باد کولر، بخاری یا پنکه به صورت، تحریک سطح چشم را کاهش داد.
رعایت قانون 20-20-20
برای کاهش خستگی ناشی از کار با نمایشگرها میتوان از قانون 20-20-20 استفاده کرد؛ یعنی تقریباً هر 20 دقیقه، حداقل 20 ثانیه به نقطهای در فاصله حدود 20 فوت یا 6 متر نگاه کنید.
پلک زدن آگاهانه و ایجاد وقفههای منظم هنگام کار طولانی با کامپیوتر نیز میتواند به کاهش خشکی کمک کند.
آیا شستن چشم برای درمان خارش مناسب است؟
شستن دستها و تمیز نگه داشتن اطراف پلک اهمیت زیادی دارد، اما نباید برای رفع خارش، آب را با فشار وارد چشم کرد یا چشم را با مواد شوینده شست.
اگر ماده شیمیایی وارد چشم شده باشد شرایط متفاوت است و شستوشوی فوری و کافی اهمیت دارد؛ در چنین شرایطی بسته به نوع ماده ممکن است ارزیابی فوری پزشکی نیز ضروری باشد.
مواد آرایشی نیز بهتر است قبل از خواب به طور کامل از اطراف چشم پاک شوند و از استفاده مشترک از لوازم آرایشی چشم خودداری شود.

درمان دارویی خارش چشم
داروی مناسب باید بر اساس علت انتخاب شود. استفاده خودسرانه از قطرههای مختلف ممکن است نهتنها مشکل را درمان نکند، بلکه تشخیص علت اصلی را به تأخیر بیندازد.
| نوع درمان | کاربرد احتمالی | نکته مهم |
|---|---|---|
| اشک مصنوعی | خشکی و تحریک سطح چشم | نوع و دفعات مصرف بر اساس شرایط فرد انتخاب میشود |
| قطرههای ضدحساسیت | آلرژی چشمی | انتخاب دارو باید متناسب با شدت علائم باشد |
| آنتیبیوتیک چشمی | برخی عفونتهای باکتریایی | برای عفونت ویروسی یا آلرژی مؤثر نیست |
| قطره استروئیدی | برخی التهابهای شدید چشمی | فقط با تجویز و نظارت چشمپزشک |
| درمانهای پلک | بلفاریت و اختلال غدد میبومین | روش درمان بر اساس علت و شدت بیماری تعیین میشود |
آنتیهیستامینها
در موارد آلرژیک ممکن است از قطرههای ضدحساسیت استفاده شود. نکته مهم این است که برخی آنتیهیستامینهای خوراکی در بعضی افراد میتوانند خشکی چشم را تشدید کنند؛ بنابراین انتخاب درمان مناسب باید بر اساس وضعیت فرد انجام شود.
آنتیبیوتیکها
هر چشم قرمز یا خارشداری به آنتیبیوتیک نیاز ندارد. آنتیبیوتیکها فقط در موارد مشخصی از عفونتهای باکتریایی کاربرد دارند و برای التهاب ملتحمه ویروسی یا آلرژیک مؤثر نیستند.
قطرههای استروئیدی
قطرههای کورتیکواستروئیدی مانند قطره چشم پردنیزولون در بعضی بیماریهای التهابی چشم کاربرد دارند، اما مصرف خودسرانه آنها توصیه نمیشود. استفاده نامناسب یا طولانیمدت از این داروها میتواند عوارض مهمی ایجاد کند و به همین دلیل باید تحت نظر چشمپزشک مصرف شوند.
برای پیشگیری از خارش چشم چه کنیم؟
- چشمها را با دست آلوده لمس یا مالش ندهید.
- دستها را بهخصوص قبل از لمس چشم یا لنز تماسی بشویید.
- لوازم آرایشی چشم را به صورت مشترک استفاده نکنید.
- آرایش چشم را پیش از خواب کاملاً پاک کنید.
- در محیطهای پرگردوغبار از محافظ مناسب چشم استفاده کنید.
- هنگام کار طولانی با نمایشگرها وقفه منظم ایجاد کنید.
- مانیتور را در موقعیت مناسب قرار دهید و از خیره شدن طولانی جلوگیری کنید.
- از برخورد مستقیم باد کولر یا پنکه به چشمها جلوگیری کنید.
- در صورت حساسیت فصلی، تماس با گردهها و سایر آلرژنهای شناختهشده را کاهش دهید.
- اصول بهداشتی استفاده و نگهداری لنز تماسی را رعایت کنید.
- در محیط بیرون از عینک آفتابی مناسب استفاده کنید.

چه زمانی خارش چشم نیاز به مراجعه به چشمپزشک دارد؟
خارش خفیف ناشی از تحریک موقت ممکن است پس از حذف عامل محرک کاهش پیدا کند. با این حال، وجود برخی علائم نیاز به بررسی پزشکی دارد.
در صورت مشاهده موارد زیر مراجعه به پزشک را به تعویق نیندازید:
- درد متوسط یا شدید چشم
- کاهش یا تاری دید جدید
- حساسیت قابل توجه به نور
- قرمزی شدید چشم
- ترشحات قابل توجه یا چسبندگی پلکها
- بدتر شدن تدریجی علائم
- احساس وجود جسم خارجی که برطرف نمیشود
- آسیب یا ورود ماده شیمیایی به چشم
- قرمزی یا درد قابل توجه در فردی که از لنز تماسی استفاده میکند
- تداوم خارش با وجود حذف عوامل تحریککننده
وجود درد، حساسیت به نور یا تغییر بینایی اهمیت بیشتری دارد، زیرا این علائم ممکن است صرفاً ناشی از یک آلرژی ساده نباشند.
تفاوت خارش چشم ناشی از آلرژی، خشکی و عفونت
| ویژگی | آلرژی | خشکی چشم | التهاب ملتحمه عفونی |
|---|---|---|---|
| خارش | معمولاً واضح و برجسته | ممکن است وجود داشته باشد | متغیر |
| اشکریزش | شایع | ممکن است ایجاد شود | در نوع ویروسی شایع است |
| سوزش | ممکن است وجود داشته باشد | شایع | ممکن است وجود داشته باشد |
| ترشح غلیظ | معمولاً خیر | معمولاً خیر | در برخی عفونتهای باکتریایی دیده میشود |
| درگیری دو چشم | اغلب | اغلب | ممکن است از یک چشم شروع شود |
| مسری بودن | خیر | خیر | برخی انواع ویروسی و باکتریایی مسری هستند |
توجه: این جدول فقط برای شناخت کلی تفاوتهاست و برای تشخیص قطعی بیماری کافی نیست.
سوالات متداول درباره خارش چشم
آیا خارش چشم همیشه نشانه آلرژی است؟
خیر. آلرژی یکی از شایعترین دلایل است، اما خشکی چشم، بلفاریت، التهاب ملتحمه، استفاده از لنز تماسی و عوامل تحریککننده نیز میتوانند باعث خارش شوند.
برای خارش چشم کمپرس سرد بهتر است یا گرم؟
این موضوع به علت بستگی دارد. کمپرس سرد میتواند برای کاهش خارش و تورم ناشی از آلرژی مفید باشد، در حالی که کمپرس گرم بیشتر در برخی مشکلات لبه پلک و غدد میبومین کاربرد دارد.
آیا اشک مصنوعی برای خارش چشم مناسب است؟
اگر خشکی یا تحریک سطح چشم در ایجاد علائم نقش داشته باشد، اشک مصنوعی میتواند کمککننده باشد. در آلرژی نیز قطرههای روانکننده ممکن است با کاهش تماس آلرژنها با سطح چشم به تسکین موقت کمک کنند.
آیا خارش چشم میتواند از کار زیاد با گوشی باشد؟
کار طولانی با گوشی و کامپیوتر معمولاً باعث کاهش دفعات پلک زدن میشود و میتواند خشکی و تحریک سطح چشم را افزایش دهد. در نتیجه ممکن است فرد احساس سوزش، خستگی یا خارش داشته باشد.
آیا برای خارش چشم میتوان از قطره استروئیدی استفاده کرد؟
خیر، قطرههای استروئیدی نباید برای یک خارش ساده به صورت خودسرانه استفاده شوند. این داروها برای شرایط مشخصی تجویز میشوند و مصرف آنها باید تحت نظر چشمپزشک باشد.
خارش همراه با قرمزی چشم خطرناک است؟
خارش و قرمزی میتوانند در آلرژی یا مشکلات نسبتاً ساده دیده شوند، اما اگر قرمزی شدید با درد، تاری دید، حساسیت به نور یا بدتر شدن علائم همراه باشد، بررسی پزشکی اهمیت دارد.
جمعبندی
خارش چشم میتواند از یک حساسیت ساده تا خشکی چشم، بلفاریت، اختلال غدد میبومین، التهاب ملتحمه یا تحریک ناشی از لنز تماسی علتهای متفاوتی داشته باشد. به همین دلیل انتخاب درمان بدون مشخص شدن علت اصلی همیشه روش مناسبی نیست.
خودداری از مالیدن چشم، رعایت بهداشت دست و پلک، کاهش تماس با آلرژنها، مدیریت زمان استفاده از نمایشگرها و توجه به خشکی محیط میتواند در بسیاری از موارد به کاهش علائم کمک کند. با این حال، خارش مداوم یا علائمی مانند درد چشم، حساسیت به نور، کاهش دید، قرمزی شدید و ترشح غیرطبیعی نیاز به ارزیابی چشمپزشکی دارد.
توجه: مطالب این صفحه با هدف افزایش آگاهی عمومی ارائه شدهاند و جایگزین تشخیص، معاینه یا درمان توسط چشمپزشک نیستند.
منابع علمی
- American Academy of Ophthalmology (AAO) – Eye Allergies: Why Are My Eyes Itchy?
- American Academy of Ophthalmology (AAO) – Conjunctivitis: What Is Pink Eye?
- American Academy of Ophthalmology (AAO) – Dry Eye
- NHS – Conjunctivitis
- Moorfields Eye Hospital – Conjunctivitis Diagnosis and Treatment



