احساس وجود جسم خارجی در چشم؛ علت، علائم و روشهای درمان
احساس وجود جسم خارجی در چشم یا احساس وجود شن، ریگ، مژه یا جسمی کوچک داخل چشم، یکی از شکایتهای نسبتاً شایع چشمی است. ممکن است فرد تصور کند چیزی داخل چشم گیر کرده، در حالی که در بسیاری از موارد هیچ جسم خارجی واقعی وجود ندارد و مشکلاتی مانند خشکی چشم، التهاب پلک یا آسیب سطح قرنیه عامل ایجاد این احساس هستند.
قرنیه، بخش شفاف جلوی چشم، دارای تعداد زیادی پایانه عصبی حساس است. به همین دلیل حتی تحریک یا خراش بسیار کوچک سطح قرنیه میتواند احساس ناراحتی قابل توجهی ایجاد کند. در بعضی افراد این مشکل فقط هنگام پلک زدن احساس میشود و در برخی دیگر با علائمی مانند قرمزی، سوزش، اشکریزش، تاری دید یا حساسیت به نور همراه است.
اگر این احساس پس از ورود ذرات فلز، چوب، شیشه یا اجسام پرسرعت به چشم ایجاد شده، یا همراه با کاهش دید، درد شدید و حساسیت قابل توجه به نور است، بهتر است چشم توسط چشمپزشک بررسی شود.
احساس وجود جسم خارجی در چشم چیست؟
در پزشکی به حالتی که فرد احساس میکند شن، مژه یا جسم کوچکی داخل چشم قرار گرفته است، Foreign Body Sensation گفته میشود. این احساس الزاماً به معنی وجود یک جسم واقعی داخل چشم نیست.
سطح چشم برای حرکت نرم پلکها به یک لایه اشکی سالم نیاز دارد. هر عاملی که این سطح را خشک، ملتهب، خراشیده یا ناهموار کند میتواند هنگام پلک زدن اصطکاک ایجاد کرده و باعث احساس وجود جسم خارجی شود.

علائم همراه با احساس وجود چیزی در چشم
بسته به علت اصلی، ممکن است علاوه بر احساس شن یا جسم خارجی، یک یا چند مورد از علائم زیر نیز وجود داشته باشد:
- سوزش و تحریک چشم
- قرمزی چشم
- اشکریزش
- خارش چشم
- درد هنگام پلک زدن
- احساس خشکی یا زبری سطح چشم
- حساسیت به نور
- تاری یا کاهش وضوح دید
- تورم یا التهاب پلک
- ترشحات چشمی
- افزایش دفعات پلک زدن
مهمترین علتهای احساس وجود جسم خارجی در چشم
| علت | علائم احتمالی | اقدام مناسب |
|---|---|---|
| خشکی چشم | سوزش، احساس شن، تاری متناوب | بررسی علت خشکی و استفاده از درمان مناسب |
| جسم خارجی واقعی | درد، اشکریزش، احساس جسم هنگام پلک زدن | شستوشوی اولیه و در صورت باقی ماندن علائم، معاینه پزشکی |
| خراش قرنیه | درد، قرمزی، اشکریزش، حساسیت به نور | معاینه چشمپزشکی |
| بلفاریت | خارش، پوسته مژه، سوزش و احساس شن | بهداشت پلک و درمان علت زمینهای |
| التهاب ملتحمه | قرمزی، ترشح، خارش یا اشکریزش | درمان بر اساس علت ویروسی، باکتریایی یا آلرژیک |
| مشکلات مژه و پلک | تحریک مداوم هنگام پلک زدن | بررسی جهت رشد مژه و وضعیت پلک |
| لنز تماسی | خشکی، قرمزی، درد یا احساس جسم خارجی | خارج کردن لنز و بررسی چشم در صورت ادامه علائم |
1. خشکی چشم
خشکی چشم یکی از دلایل شایع احساس وجود شن یا جسم خارجی در چشم است. لایه اشکی سطح قرنیه را مرطوب نگه میدارد و باعث میشود پلک هنگام باز و بسته شدن بهآرامی روی سطح چشم حرکت کند. کاهش مقدار اشک یا اختلال در کیفیت آن میتواند اصطکاک میان پلک و سطح چشم را افزایش دهد.
افراد مبتلا به خشکی چشم ممکن است علاوه بر احساس جسم خارجی، سوزش، قرمزی، خستگی چشم، تاری دید متناوب و گاهی حتی اشکریزش زیاد را تجربه کنند. کار طولانی با کامپیوتر و تلفن همراه، محیط خشک، باد مستقیم کولر، استفاده طولانی از لنز تماسی و برخی بیماریها یا داروها میتوانند علائم را تشدید کنند.
برای کاهش علائم خشکی چشم چه کنیم؟
استفاده از اشک مصنوعی مناسب میتواند در بسیاری از موارد خفیف به کاهش علائم کمک کند. کاهش قرار گرفتن در معرض باد مستقیم، استراحت هنگام کار با نمایشگر و پلک زدن منظم نیز مفید است. اگر خشکی چشم مداوم یا شدید باشد، بهتر است علت آن توسط چشمپزشک مشخص شود.
2. ورود جسم خارجی واقعی به چشم
گاهی احساس وجود جسم خارجی کاملاً واقعی است. گردوغبار، شن، خاک، براده چوب، تراشه فلز و ذرات حاصل از کار با ابزارهای صنعتی ممکن است وارد سطح چشم یا زیر پلک شوند.
جسم خارجی گیرکرده زیر پلک بالا میتواند هنگام هر بار پلک زدن روی قرنیه حرکت کند و باعث خراش سطح آن شود. در چنین شرایطی معمولاً اشکریزش، درد، قرمزی و احساس مداوم وجود چیزی در چشم ایجاد میشود.
اگر چیزی وارد چشم شد چه کنیم؟
در صورت ورود گردوغبار یا ذرات سطحی میتوان چشم را با آب تمیز یا محلول شستوشوی مناسب شست. چشم را مالش ندهید و برای خارج کردن جسمی که در قرنیه فرو رفته است از ناخن، موچین، سوزن یا وسایل دیگر استفاده نکنید.
نکته مهم: اگر ذره با سرعت زیاد وارد چشم شده باشد ــ برای مثال هنگام فرزکاری، سنگزنی، سوراخکاری، چکشکاری یا کار با فلز ــ حتی اگر جسم خارجی کوچک به نظر برسد، احتمال آسیب عمیقتر وجود دارد و معاینه فوری اهمیت دارد.
3. مژه برگشته یا رشد غیرطبیعی مژه
گاهی مژه به سمت داخل چشم رشد میکند و با هر بار پلک زدن با قرنیه تماس پیدا میکند. این وضعیت میتواند احساس جسم خارجی، اشکریزش، قرمزی و درد ایجاد کند.
کندن مژه ممکن است بهطور موقت علائم را کاهش دهد، اما اگر جهت رشد مژه به صورت مکرر تغییر میکند، باید علت زمینهای بررسی شود. در موارد مزمن، چشمپزشک ممکن است روشهای درمانی دیگری را پیشنهاد کند.
4. خراش قرنیه
قرنیه یکی از حساسترین بافتهای بدن است و حتی یک خراش سطحی میتواند درد و احساس شدید وجود جسم خارجی ایجاد کند. برخورد ناخن، شاخه درخت، برس آرایشی، لنز تماسی، مالش شدید چشم یا ورود ذرات خارجی از دلایل احتمالی خراش قرنیه هستند.
علائم خراش قرنیه میتواند شامل درد، قرمزی چشم، اشکریزش، حساسیت به نور، تاری دید و احساس گیر کردن چیزی داخل چشم باشد.
تشخیص خراش قرنیه معمولاً با معاینه چشم و در صورت نیاز استفاده از رنگ فلورسئین و دستگاه اسلیتلمپ انجام میشود.
درمان خراش قرنیه
درمان به شدت و علت آسیب بستگی دارد. ممکن است چشمپزشک بر اساس شرایط بیمار داروهای موضعی یا درمانهای دیگری تجویز کند. استفاده خودسرانه از قطرههای بیحسکننده یا قطرههای حاوی کورتون میتواند خطرناک باشد.
برخلاف برخی توصیههای قدیمی، بستن روتین چشم با پچ فشاری برای خراش ساده قرنیه معمولاً توصیه نمیشود و ممکن است در بعضی شرایط خطر عفونت را افزایش دهد.
5. بلفاریت یا التهاب پلک
بلفاریت به التهاب لبه پلک گفته میشود و معمولاً ناحیه اطراف ریشه مژهها و غدد چربی پلک را درگیر میکند. اختلال عملکرد غدد چربی پلک میتواند کیفیت لایه اشکی را کاهش داده و در نتیجه باعث خشکی و تحریک سطح چشم شود.
علائم احتمالی بلفاریت عبارتاند از:
- احساس وجود شن یا ریگ در چشم
- خارش و سوزش
- قرمزی لبه پلک
- پوسته یا مواد چسبنده اطراف مژهها
- اشکریزش
- تورم پلک
- حساسیت به نور
درمان بلفاریت
رعایت بهداشت پلک و استفاده از کمپرس گرم از اقدامات رایج برای کنترل برخی انواع بلفاریت است. با این حال، در موارد مداوم یا شدید باید علت التهاب مشخص شود و درمان بر اساس تشخیص چشمپزشک انجام گیرد.

6. ورم ملتحمه یا چشم صورتی
ملتحمه غشای نازکی است که سطح داخلی پلکها و بخش سفید چشم را میپوشاند. التهاب این بافت که به آن کونژنکتیویت یا ورم ملتحمه گفته میشود، میتواند باعث قرمزی، خارش، سوزش، اشکریزش، ترشح و احساس وجود جسم خارجی شود.
ورم ملتحمه میتواند علل مختلفی از جمله عفونت ویروسی، عفونت باکتریایی، آلرژی یا تماس با مواد محرک داشته باشد؛ بنابراین درمان تمام موارد یکسان نیست.
آیا برای ورم ملتحمه همیشه آنتیبیوتیک لازم است؟
خیر. آنتیبیوتیک بر ورم ملتحمه ویروسی اثری ندارد و بسیاری از موارد ویروسی بدون درمان اختصاصی بهبود پیدا میکنند. در نوع باکتریایی نیز تصمیم درباره استفاده از قطره یا پماد آنتیبیوتیکی باید بر اساس علائم و نظر پزشک انجام شود. در نوع آلرژیک نیز درمان بر کنترل آلرژی و کاهش تماس با عامل محرک متمرکز است.
7. استفاده از لنز تماسی
استفاده نامناسب از لنز تماسی میتواند باعث خشکی سطح چشم، تحریک قرنیه، خراش یا در موارد جدیتر عفونت قرنیه شود. خوابیدن با لنز نامناسب، استفاده طولانیتر از زمان توصیهشده، رعایت نکردن بهداشت لنز یا وجود آلودگی روی آن میتواند خطر مشکلات چشمی را افزایش دهد.
اگر هنگام استفاده از لنز دچار درد، قرمزی، تاری دید، حساسیت به نور یا احساس شدید جسم خارجی شدهاید، لنز را خارج کنید و در صورت باقی ماندن علائم برای معاینه اقدام کنید. درد و قرمزی قابل توجه در فردی که از لنز تماسی استفاده میکند نباید نادیده گرفته شود.
8. آنتروپیون و اکتروپیون
تغییر موقعیت طبیعی پلک نیز میتواند باعث تحریک سطح چشم شود. در آنتروپیون، لبه پلک به سمت داخل برمیگردد و ممکن است مژهها با قرنیه تماس پیدا کنند. در مقابل، در اکتروپیون لبه پلک به سمت بیرون قرار میگیرد و تماس طبیعی پلک با سطح چشم مختل میشود.
هر دو وضعیت ممکن است باعث خشکی، اشکریزش، تحریک و احساس جسم خارجی شوند و در صورت تداوم نیاز به ارزیابی تخصصی دارند.
9. ناخنک چشم
ناخنک چشم یا Pterygium رشد بافتی از ملتحمه به سمت قرنیه است. در برخی افراد ناخنک بدون علامت باقی میماند، اما در موارد دیگر میتواند باعث قرمزی، خشکی، تحریک و احساس وجود جسم خارجی شود.
قرار گرفتن طولانیمدت در معرض نور فرابنفش خورشید، باد و محیطهای خشک از عوامل مرتبط با ایجاد یا پیشرفت ناخنک محسوب میشوند. استفاده از عینک آفتابی مناسب میتواند در محافظت از سطح چشم مفید باشد.
10. سایر دلایل احساس وجود چیزی در چشم
علل کمتر شایع نیز ممکن است باعث این احساس شوند. برخی بیماریهای سطح چشم، زخم یا اسکار قرنیه، تورم قرنیه، واکنش به بعضی قطرههای چشمی، التهابهای خاص سطح چشم و برخی بیماریهای خودایمنی میتوانند علائم مشابهی ایجاد کنند.
به همین دلیل اگر احساس جسم خارجی بدون علت مشخص برای مدت طولانی باقی مانده است، صرفاً استفاده مکرر از قطرههای بدون نسخه راهحل مناسبی نیست و بهتر است علت اصلی مشخص شود.

وقتی احساس میکنیم چیزی داخل چشم است چه کار کنیم؟
- چشم را با دست نمالید.
- قبل از لمس اطراف چشم، دستها را بشویید.
- چند مرتبه پلک بزنید تا اشک طبیعی بتواند ذرات سطحی را خارج کند.
- در صورت ورود گردوغبار یا ذرات سطحی، چشم را با آب تمیز یا محلول مناسب شستوشو دهید.
- اگر لنز تماسی دارید و چشم تحریک شده است، لنز را خارج کنید.
- برای بیرون آوردن جسمی که به سطح چشم چسبیده یا در آن فرو رفته از موچین، سوزن یا ابزارهای دیگر استفاده نکنید.
- اگر علائم ادامه پیدا کرد یا درد، تاری دید یا حساسیت به نور وجود داشت، برای معاینه چشمپزشکی اقدام کنید.
چه زمانی احساس جسم خارجی در چشم خطرناک است؟
در بسیاری از موارد علت مشکل سطحی و قابل درمان است، اما وجود برخی علائم میتواند نیاز به بررسی سریعتر داشته باشد.
| وضعیت | اقدام پیشنهادی |
|---|---|
| درد شدید چشم | ارزیابی پزشکی سریع |
| کاهش یا تاری قابل توجه دید | معاینه چشمپزشکی |
| حساسیت شدید به نور | بررسی آسیب یا التهاب قرنیه |
| ورود جسم فلزی یا جسم پرسرعت | ارزیابی فوری و خودداری از دستکاری چشم |
| وجود جسم فرو رفته در چشم | عدم تلاش برای خارج کردن و مراجعه فوری |
| درد و قرمزی در فرد استفادهکننده از لنز | خارج کردن لنز و ارزیابی پزشکی سریع |
| ادامه علائم پس از شستوشوی چشم | معاینه توسط چشمپزشک |
چشمپزشک چگونه علت احساس جسم خارجی را تشخیص میدهد؟
تشخیص با بررسی شرح حال و معاینه سطح چشم آغاز میشود. پزشک ممکن است قرنیه، ملتحمه، لبه پلک و قسمت زیر پلک بالا را بررسی کند. در صورت احتمال خراش قرنیه، استفاده از رنگ فلورسئین میتواند به مشخص شدن آسیب سطح قرنیه کمک کند.
معاینه با اسلیتلمپ نیز امکان بررسی دقیقتر سطح چشم را فراهم میکند. اگر نوع آسیب احتمال ورود جسم به داخل کره چشم را مطرح کند، ممکن است بررسیهای تکمیلی لازم باشد.

چگونه از ورود جسم خارجی و آسیب قرنیه جلوگیری کنیم؟
- هنگام فرزکاری، برش فلز، نجاری و فعالیتهای پرخطر از عینک محافظ استاندارد استفاده کنید.
- هنگام احساس خارش یا وجود ذره داخل چشم، چشم را بهشدت نمالید.
- اصول بهداشتی استفاده و نگهداری از لنز تماسی را رعایت کنید.
- با لنزی که برای استفاده هنگام خواب طراحی نشده است نخوابید.
- در محیطهای خشک و در برابر باد مستقیم، از چشمها محافظت کنید.
- هنگام استفاده از لوازم آرایشی چشم مراقب تماس برس یا ابزار با قرنیه باشید.
سؤالات متداول درباره احساس وجود جسم خارجی در چشم
چرا احساس میکنم چیزی داخل چشمم است ولی چیزی پیدا نمیکنم؟
خشکی چشم، بلفاریت، خراش سطح قرنیه، مژه برگشته و ناهمواریهای سطح چشم میتوانند بدون وجود جسم خارجی واقعی چنین حسی ایجاد کنند.
آیا خشکی چشم باعث احساس شن داخل چشم میشود؟
بله. خشکی چشم یکی از دلایل شایع احساس شن، ریگ یا جسم خارجی است. اختلال لایه اشکی باعث افزایش اصطکاک بین پلک و سطح چشم هنگام پلک زدن میشود.
آیا میتوان جسم خارجی چشم را در خانه خارج کرد؟
ذرات بسیار سطحی ممکن است با پلک زدن یا شستوشوی چشم خارج شوند، اما جسم چسبیده یا فرو رفته در قرنیه نباید در خانه با ابزار خارج شود. ورود اجسام فلزی و ذرات پرسرعت نیز نیازمند توجه بیشتری است.
چرا هنگام پلک زدن احساس میکنم چیزی در چشمم است؟
این حالت میتواند ناشی از وجود ذره زیر پلک، خشکی سطح چشم، خراش قرنیه، التهاب لبه پلک یا تماس مژه با سطح چشم باشد. اگر احساس با هر بار پلک زدن تکرار میشود و از بین نمیرود، معاینه میتواند علت را مشخص کند.
احساس جسم خارجی همراه با تاری دید نشانه چیست؟
خشکی چشم میتواند تاری دید متناوب ایجاد کند، اما تاری دید همراه با درد، آسیب، قرمزی شدید یا حساسیت به نور میتواند نشانه درگیری قرنیه یا مشکلات جدیتر باشد و بهتر است بررسی شود.
آیا استفاده از اشک مصنوعی برای احساس جسم خارجی مناسب است؟
اگر علت علائم خشکی سطح چشم باشد، اشک مصنوعی میتواند به کاهش اصطکاک و ناراحتی کمک کند. با این حال، اگر جسم خارجی واقعی، خراش، عفونت یا آسیب دیگری وجود داشته باشد، اشک مصنوعی جایگزین معاینه و درمان علت اصلی نیست.
جمعبندی
احساس وجود جسم خارجی در چشم همیشه به معنی وجود یک جسم واقعی نیست. خشکی چشم، خراش قرنیه، بلفاریت، التهاب ملتحمه، مشکلات مژه و پلک، لنزهای تماسی و ناخنک از جمله دلایلی هستند که میتوانند چنین حسی ایجاد کنند.
اگر مشکل خفیف و ناشی از یک ذره سطحی باشد، شستوشوی چشم ممکن است کافی باشد؛ اما در صورت ادامه علائم، درد شدید، حساسیت به نور، کاهش دید یا ورود جسم فلزی و پرسرعت باید از دستکاری چشم خودداری کرده و برای معاینه تخصصی اقدام کرد.
توجه: مطالب این صفحه با هدف افزایش آگاهی عمومی ارائه شدهاند و جایگزین تشخیص و درمان توسط چشمپزشک نیستند.
منابع معتبر برای مطالعه بیشتر
American Academy of Ophthalmology – Foreign Body Sensation
American Academy of Ophthalmology – Corneal Abrasion and Erosion
Merck Manual – Corneal Abrasions and Corneal Foreign Bodies
CDC – Treatment of Conjunctivitis




