درمان بیماری های شبکیه با لیزر PDT

 

در صورت بروز بیماری‌های شبکیه، مراجعه به‌موقع به چشم‌پزشک و انجام معاینات تخصصی اهمیت زیادی دارد. بسیاری از بیماری‌های شبکیه در مراحل ابتدایی ممکن است بدون درد یا با علائم خفیف همراه باشند، اما در صورت پیشرفت می‌توانند دید مرکزی یا محیطی را تحت تأثیر قرار دهند. تشخیص زودهنگام و انتخاب روش درمان مناسب می‌تواند به کنترل بیماری و جلوگیری از آسیب بیشتر به بافت‌های حساس چشم کمک کند.

شبکیه لایه‌ای حساس در بخش داخلی و خلفی چشم است که سلول‌های گیرنده نور را در خود جای داده و اطلاعات نوری را به پیام‌های عصبی تبدیل می‌کند. این پیام‌ها از طریق عصب بینایی به مغز منتقل می‌شوند و در نهایت فرایند بینایی شکل می‌گیرد.

یکی از مهم‌ترین قسمت‌های شبکیه، ماکولا یا لکه زرد است که مسئول دید مرکزی و دقیق محسوب می‌شود. بیماری‌هایی مانند برخی انواع دژنراسیون ماکولا وابسته به سن (AMD)، رتینوپاتی سروز مرکزی یا CSCR و بعضی اختلالات عروقی کوروئید و شبکیه می‌توانند این ناحیه را درگیر کنند.

یکی از روش‌های درمانی مورد استفاده در برخی بیماری‌های عروقی شبکیه و کوروئید، فتودینامیک تراپی یا PDT (Photodynamic Therapy) است. در این روش از ترکیب یک داروی حساس به نور، معمولاً ورتپورفین (Verteporfin)، و نور لیزر با طول موج مشخص استفاده می‌شود تا عروق غیرطبیعی یا نواحی دارای فعالیت بیماری هدف قرار گیرند.

 

 

لیزر PDT چیست؟

PDT یا فتودینامیک تراپی نوعی درمان هدفمند است که در آن داروی حساس به نور ابتدا از طریق رگ وارد جریان خون می‌شود و سپس با تاباندن نور لیزر با طول موج مشخص فعال می‌شود.

در درمان‌های چشمی، داروی ورتپورفین پس از تزریق و ورود به گردش خون می‌تواند در عروق غیرطبیعی ناحیه موردنظر تجمع پیدا کند. سپس پزشک با استفاده از لیزر مخصوص PDT، ناحیه درمان را هدف قرار می‌دهد. فعال شدن دارو توسط نور موجب ایجاد واکنش فوتوشیمیایی می‌شود که می‌تواند به کنترل عروق غیرطبیعی و کاهش نشت عروقی کمک کند.

در واقع PDT را می‌توان یک درمان دو مرحله‌ای دانست:

1. تزریق داروی حساس به نور
2. تاباندن لیزر با طول موج مناسب برای فعال کردن دارو

هدف از این روش، اثرگذاری بیشتر بر ناحیه آسیب‌دیده و کاهش آسیب به بافت‌های اطراف است.

 

 

لیزر PDT برای چه بیماری‌هایی استفاده می‌شود؟

PDT در چشم‌پزشکی برای همه بیماری‌های شبکیه کاربرد ندارد و انتخاب آن کاملاً به نوع بیماری، محل ضایعه، وضعیت عروق شبکیه و کوروئید و نتایج تصویربرداری‌های تخصصی بستگی دارد.

از مهم‌ترین شرایطی که ممکن است PDT در درمان یا کنترل آنها مورد استفاده قرار گیرد می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• برخی موارد دژنراسیون ماکولا وابسته به سن (AMD)
• رتینوپاتی سروز مرکزی یا CSCR
• برخی بیماری‌های عروقی کوروئید
• بعضی ضایعات عروقی داخل چشم
• برخی موارد نئوواسکولاریزاسیون کوروئیدی
• بعضی تومورها و ضایعات خاص کوروئید، با توجه به تشخیص متخصص

امروزه در درمان AMD نوع مرطوب، تزریق‌های داخل چشمی ضد VEGF در بسیاری از بیماران درمان اصلی محسوب می‌شود و PDT بیشتر در شرایط انتخاب‌شده یا همراه با درمان‌های دیگر کاربرد دارد.

 

 

 

درمان CSCR با لیزر PDT

رتینوپاتی سروز مرکزی (Central Serous Chorioretinopathy) یا CSCR یکی از بیماری‌هایی است که می‌تواند باعث تجمع مایع در زیر شبکیه و اختلال در دید مرکزی شود.

این بیماری معمولاً ناحیه ماکولا را درگیر می‌کند و ممکن است بیمار علائمی مانند تاری دید مرکزی، مشاهده خطوط به شکل غیرطبیعی یا تغییر اندازه اشیا را تجربه کند.

در CSCR، اختلال عملکرد اپی‌تلیوم رنگدانه‌ای شبکیه و افزایش نفوذپذیری عروق کوروئید می‌تواند در تجمع مایع زیر شبکیه نقش داشته باشد.

همه موارد CSCR نیاز به PDT ندارند. بعضی موارد حاد ممکن است با پیگیری و مشاهده کنترل شوند، اما در موارد مزمن یا عودکننده، PDT با دوز یا شدت کاهش‌یافته می‌تواند یکی از گزینه‌های درمانی مهم باشد.

انتخاب روش درمان باید پس از بررسی وضعیت بیمار و تصاویر OCT و در صورت نیاز آنژیوگرافی فلورسئین یا ICG توسط متخصص شبکیه انجام شود.

 

 

PDT در درمان بیماری‌های ماکولا

ماکولا مسئول بخش مهمی از دید مرکزی و دقیق است؛ به همین دلیل بیماری‌هایی که این ناحیه را درگیر می‌کنند می‌توانند روی فعالیت‌هایی مانند مطالعه، تشخیص چهره و مشاهده جزئیات تأثیر بگذارند.

در برخی بیماری‌های ماکولا، عروق غیرطبیعی در زیر شبکیه یا کوروئید ایجاد می‌شوند و ممکن است با نشت مایع یا خون همراه باشند. PDT با هدف قرار دادن برخی از این عروق می‌تواند در شرایط مشخص به کنترل فعالیت بیماری کمک کند.

در AMD مرطوب، PDT در گذشته نقش بسیار مهمی در درمان داشت، اما با توسعه درمان‌های ضد VEGF، جایگاه آن محدودتر شده است. با این حال، هنوز در برخی شرایط خاص و بعضی بیماری‌های عروقی ماکولا می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد.

 

 

دستگاه لیزر PDT چگونه عمل می‌کند؟

دستگاه PDT نور لیزر با طول موج مشخص را به ناحیه‌ای از چشم که توسط پزشک تعیین شده است می‌تاباند.

در این روش ابتدا داروی حساس به نور وارد جریان خون می‌شود. سپس با فاصله زمانی مناسب، لیزر روی ناحیه هدف تابانده می‌شود.

انرژی نور باعث فعال شدن داروی حساس به نور شده و واکنش فوتوشیمیایی ایجاد می‌کند. این واکنش می‌تواند روی عروق غیرطبیعی هدف اثر بگذارد و به کاهش جریان یا نشت غیرطبیعی در آن ناحیه کمک کند.

به همین دلیل، PDT برخلاف لیزرهای حرارتی معمول، بر پایه ایجاد گرمای شدید در بافت هدف عمل نمی‌کند و اصطلاح «لیزر سرد» در توضیح عامیانه این روش به همین تفاوت اشاره دارد.

 

مراحل انجام لیزر PDT چشم

درمان PDT معمولاً در چند مرحله انجام می‌شود.

 

۱. بررسی و تصویربرداری از شبکیه

پیش از تصمیم‌گیری برای PDT، چشم‌پزشک باید وضعیت شبکیه و کوروئید را بررسی کند.

بسته به بیماری ممکن است از روش‌های تصویربرداری مختلف مانند:

• OCT
• آنژیوگرافی فلورسئین (FA)
• آنژیوگرافی با ایندوسیانین گرین (ICG)
• تصویربرداری از فوندوس

استفاده شود.

این تصاویر به متخصص کمک می‌کنند محل تجمع مایع، نشت عروقی یا عروق غیرطبیعی را مشخص کند و ناحیه مناسب برای درمان را تعیین نماید. راهنمای EyeWiki نیز بر هدایت PDT با تصویربرداری‌های عروقی مناسب تأکید دارد.

 

۲. تزریق داروی حساس به نور

داروی حساس به نور، مانند ورتپورفین، از طریق رگ دست تزریق می‌شود.

پس از ورود دارو به جریان خون، دارو در بدن گردش می‌کند و در شرایط هدفمند درمانی، در عروق موردنظر تجمع پیدا می‌کند.

 

۳. بی‌حسی چشم

پیش از تاباندن لیزر، قطره بی‌حسی داخل چشم استفاده می‌شود تا بیمار هنگام قرارگیری لنز مخصوص احساس ناراحتی کمتری داشته باشد.

 

۴. قرار دادن لنز مخصوص

برای هدایت دقیق نور لیزر، پزشک ممکن است از یک لنز تماسی مخصوص روی سطح چشم استفاده کند.

این لنز کمک می‌کند پرتو لیزر با دقت بیشتری به ناحیه موردنظر هدایت شود.

 

۵. تاباندن لیزر PDT

در این مرحله نور لیزر با مشخصات تعیین‌شده توسط پزشک به ناحیه هدف تابانده می‌شود.

نور لیزر داروی حساس به نور را فعال می‌کند و واکنش ایجادشده روی عروق هدف اثر می‌گذارد. هدف این فرایند کنترل عروق غیرطبیعی و کاهش فعالیت بیماری است.

 

 

آیا PDT درد دارد؟

PDT معمولاً با بی‌حسی موضعی چشم انجام می‌شود و بسیاری از بیماران آن را به‌عنوان یک درمان قابل تحمل تجربه می‌کنند.

ممکن است هنگام تزریق دارو یا قرارگیری لنز روی چشم، احساس فشار یا ناراحتی مختصر ایجاد شود. شدت این احساس به شرایط فرد و نحوه انجام درمان بستگی دارد.

در صورت احساس درد غیرعادی یا شدید، بیمار باید موضوع را بلافاصله به پزشک یا کادر درمان اطلاع دهد.

 

 

مراقبت‌های بعد از لیزر PDT

یکی از مهم‌ترین نکات پس از PDT، توجه به حساسیت پوست و چشم به نور است. ورتپورفین می‌تواند برای مدتی بدن را نسبت به نور حساس‌تر کند. به همین دلیل بیمار باید دستورهای مربوط به محافظت در برابر نور را که توسط مرکز درمانی ارائه می‌شود، به‌دقت رعایت کند.

برخی مراقبت‌های مهم عبارت‌اند از:

• از قرار گرفتن مستقیم و طولانی‌مدت در معرض نور شدید خودداری کنید.
• در زمان خروج از محیط بسته، از پوشش مناسب و عینک آفتابی طبق توصیه پزشک استفاده کنید.
• دستورهای پزشک درباره مدت زمان رعایت محافظت در برابر نور را کامل انجام دهید.
• داروهای تجویزشده پس از درمان را طبق دستور مصرف کنید.
• زمان مراجعه بعدی و تصویربرداری کنترل را رعایت کنید.
• در صورت ایجاد کاهش شدید دید، درد قابل توجه یا علائم غیرعادی، سریعاً با پزشک تماس بگیرید.

مدت و شدت محدودیت در برابر نور باید بر اساس داروی استفاده‌شده و دستور مرکز درمانی تعیین شود؛ زیرا پروتکل درمانی ممکن است بین بیماران متفاوت باشد.

 

 

عوارض احتمالی لیزر PDT

مانند هر روش درمانی، PDT نیز می‌تواند با عوارضی همراه باشد. بسیاری از عوارض احتمالی موقتی هستند، اما بعضی عوارض نادر نیاز به بررسی فوری دارند.

برخی عوارض احتمالی عبارت‌اند از:

• حساسیت بیشتر پوست به نور
• قرمزی یا ناراحتی محل تزریق
• تورم یا التهاب در محل تزریق
• تاری دید موقت
• مشاهده لکه یا تغییرات موقت در میدان دید
• تغییرات موقت بینایی
• واکنش‌های حساسیتی

عوارض شدید مانند واکنش حساسیتی شدید یا برخی عوارض چشمی نادر نیز ممکن است رخ دهند و نیازمند ارزیابی فوری پزشکی هستند.

 

 

آیا PDT باعث از بین رفتن کامل بیماری شبکیه می‌شود؟

PDT را نباید به‌عنوان درمان قطعی همه بیماری‌های شبکیه در نظر گرفت.

هدف درمان به نوع بیماری بستگی دارد و ممکن است شامل کاهش نشت مایع، کنترل عروق غیرطبیعی، کاهش فعالیت بیماری یا جلوگیری از آسیب بیشتر به شبکیه باشد.

بعضی بیماری‌ها ممکن است پس از درمان نیاز به پیگیری طولانی‌مدت یا حتی درمان مجدد داشته باشند. در برخی بیماران نیز PDT ممکن است در کنار روش‌های درمانی دیگر استفاده شود. برای مثال، در بعضی بیماری‌های عروقی شبکیه ممکن است ترکیب PDT و درمان ضد VEGF مورد بررسی قرار گیرد.

 

 

آیا بعد از PDT نیاز به درمان مجدد وجود دارد؟

در بعضی بیماران ممکن است تنها یک جلسه درمان کافی باشد، اما در برخی بیماری‌ها احتمال نیاز به تکرار درمان وجود دارد.

تصمیم‌گیری درباره درمان مجدد بر اساس پاسخ چشم به درمان، وضعیت مایع زیر شبکیه، نتایج OCT و سایر بررسی‌های لازم انجام می‌شود.

به همین دلیل، مراجعه برای معاینه و تصویربرداری‌های پیگیری بخش مهمی از روند درمان است.

 

نقش OCT در پیگیری درمان PDT

OCT یکی از مهم‌ترین ابزارهای تصویربرداری برای بررسی وضعیت ماکولا و شبکیه است.

این تصویربرداری بدون تماس مستقیم با بافت داخلی چشم، اطلاعات دقیقی درباره ضخامت شبکیه و وجود مایع در زیر یا داخل آن ارائه می‌دهد.

پزشک می‌تواند با مقایسه تصاویر قبل و بعد از درمان، میزان پاسخ شبکیه به PDT را بررسی کند و در صورت نیاز درباره ادامه یا تغییر درمان تصمیم بگیرد.

 

 

چه کسانی ممکن است کاندید PDT باشند؟

کاندید مناسب PDT بودن به نوع بیماری و شرایط چشم بستگی دارد و صرفاً بر اساس وجود بیماری شبکیه نمی‌توان برای انجام این درمان تصمیم گرفت.

پزشک متخصص شبکیه معمولاً موارد زیر را در تصمیم‌گیری در نظر می‌گیرد:

• نوع بیماری
• مزمن یا حاد بودن بیماری
• محل ضایعه
• میزان تجمع مایع
• وضعیت عروق کوروئید و شبکیه
• نتایج OCT
• نتایج آنژیوگرافی در صورت نیاز
• سابقه درمان‌های قبلی
• وضعیت دید بیمار
• احتمال پاسخ به PDT

بنابراین پیش از انجام PDT، معاینه کامل چشم و بررسی تصاویر تشخیصی ضروری است.

 

 

PDT در کلینیک فوق تخصصی چشم پزشکی چشمخانه

کلینیک فوق تخصصی چشم پزشکی چشمخانه با بهره‌گیری از تجهیزات تخصصی چشم‌پزشکی و دستگاه لیزر PDT، امکان بررسی و انجام این روش درمانی را برای بیماران واجد شرایط فراهم کرده است.

انتخاب PDT برای هر بیمار پس از بررسی وضعیت شبکیه و کوروئید و تشخیص متخصص انجام می‌شود. بنابراین اگر بیمار دچار تاری دید مرکزی، تغییر شکل خطوط، مشاهده لکه در مرکز دید یا علائم مرتبط با بیماری‌های شبکیه شده است، مراجعه به چشم‌پزشک و انجام بررسی‌های تخصصی می‌تواند به تشخیص زودتر مشکل کمک کند.

 

 

چه زمانی باید برای بررسی بیماری شبکیه به چشم پزشک مراجعه کرد؟

برخی بیماری‌های شبکیه ممکن است در مراحل اولیه علامت واضحی نداشته باشند؛ بنابراین معاینه منظم چشم، به‌خصوص در افراد دارای عوامل خطر، اهمیت دارد.

در صورت مشاهده علائم زیر بهتر است ارزیابی چشم‌پزشکی انجام شود:

• کاهش یا تاری دید مرکزی
• مشاهده خطوط صاف به شکل موج‌دار
• ایجاد لکه یا نقطه تاریک در مرکز دید
• مشاهده ناگهانی لکه‌های شناور زیاد
• دیدن نورهای فلاش‌مانند
• کاهش ناگهانی بینایی
• تغییر محسوس در کیفیت دید
• احساس وجود پرده یا سایه در میدان بینایی

کاهش ناگهانی دید یا ایجاد ناگهانی پرده، سایه یا تعداد زیادی مگس‌پران و فلاش نوری می‌تواند نیازمند ارزیابی فوری چشم‌پزشکی باشد.

 

 

سوالات متداول درباره لیزر PDT

 

لیزر PDT چشم برای چیست؟

PDT یا فتودینامیک تراپی روشی است که با ترکیب داروی حساس به نور و لیزر با طول موج مشخص، برخی عروق غیرطبیعی یا نواحی دارای فعالیت بیماری را هدف قرار می‌دهد. این روش در بعضی بیماری‌های شبکیه و کوروئید، از جمله برخی موارد CSCR و بیماری‌های عروقی خاص، کاربرد دارد.

 

آیا PDT همان لیزر شبکیه معمولی است؟

خیر. PDT با لیزرهای حرارتی معمول شبکیه تفاوت دارد. در PDT ابتدا داروی حساس به نور مانند ورتپورفین تزریق می‌شود و سپس نور لیزر برای فعال کردن دارو به ناحیه هدف تابانده می‌شود.

 

آیا PDT برای بیماری CSR یا CSCR استفاده می‌شود؟

بله. PDT یکی از روش‌های درمانی مورد استفاده در برخی موارد CSCR، به‌خصوص موارد مزمن یا عودکننده، است. در بسیاری از پروتکل‌ها از دوز یا شدت کاهش‌یافته استفاده می‌شود تا اثر درمانی حفظ شود و احتمال آسیب به بافت‌های سالم کاهش پیدا کند.

 

آیا PDT برای AMD هم استفاده می‌شود؟

PDT در گذشته نقش مهمی در درمان برخی انواع AMD مرطوب داشت، اما امروزه درمان‌های ضد VEGF در بسیاری از بیماران درمان اصلی هستند. PDT همچنان در برخی شرایط انتخاب‌شده و بعضی بیماری‌های عروقی مرتبط با ماکولا کاربرد دارد.

 

بعد از PDT چه مدت باید از نور دور بود؟

ورتپورفین می‌تواند باعث حساسیت پوست و چشم به نور شود. مدت دقیق رعایت محدودیت‌های نوری به دارو و پروتکل درمانی بستگی دارد و باید دستور مرکز درمانی رعایت شود.

 

آیا ممکن است PDT دوباره انجام شود؟

بله. بسته به نوع بیماری و پاسخ چشم به درمان، ممکن است پزشک انجام جلسه دیگری را توصیه کند. تصمیم درباره تکرار درمان بر اساس معاینه و نتایج تصویربرداری‌های پیگیری گرفته می‌شود.

 

آیا PDT باعث بهبود دید می‌شود؟

هدف PDT در درجه اول کنترل فرایند بیماری و کاهش فعالیت عروق غیرطبیعی یا نشت مایع است. میزان بهبود دید به نوع بیماری، مدت درگیری، وضعیت ماکولا و میزان آسیب ایجادشده پیش از درمان بستگی دارد و نمی‌توان نتیجه یکسانی برای همه بیماران در نظر گرفت.

 

جمع‌بندی

فتودینامیک تراپی یا PDT یکی از روش‌های تخصصی درمان برخی بیماری‌های شبکیه و کوروئید است که با ترکیب داروی حساس به نور و لیزر با طول موج مشخص انجام می‌شود. این روش در بعضی موارد رتینوپاتی سروز مرکزی، بیماری‌های عروقی کوروئید و شرایط خاص مرتبط با ماکولا کاربرد دارد.

 

تشخیص دقیق بیماری و تعیین اینکه آیا بیمار کاندید PDT است یا خیر، به معاینه تخصصی شبکیه و بررسی‌هایی مانند OCT و در صورت نیاز آنژیوگرافی فلورسئین یا ICG وابسته است.

 

اگر دچار تاری دید مرکزی، تغییر شکل خطوط، لکه در مرکز دید یا سایر تغییرات غیرطبیعی بینایی شده‌اید، مراجعه به‌موقع به چشم‌پزشک می‌تواند در تشخیص علت و انتخاب روش درمان مناسب نقش مهمی داشته باشد.

 

کلینیک فوق تخصصی چشم پزشکی چشمخانه با بهره‌گیری از دستگاه لیزر PDT، آماده ارائه خدمات تخصصی تشخیص و درمان بیماری‌های مرتبط با شبکیه و کوروئید به بیماران واجد شرایط است.