قطره چشم هوماتروپین (Homatropine) یک داروی چشمی از گروه آنتی‌کولینرژیک‌ها است که می‌تواند باعث گشاد شدن مردمک (Mydriasis) و کاهش موقت قدرت تطابق چشم (Cycloplegia) شود.

هوماتروپین ممکن است برای بعضی معاینات چشم، اندازه‌گیری عیوب انکساری و همچنین به عنوان درمان کمکی در برخی التهاب‌های داخل چشم مانند یووئیت قدامی تجویز شود.

در یووئیت، هدف از تجویز این قطره مستقیماً «درمان التهاب» یا «درمان عفونت» نیست. هوماتروپین با کاهش اسپاسم عضله مژگانی می‌تواند درد و حساسیت به نور را کمتر کند و با گشاد نگه داشتن مردمک، خطر ایجاد برخی چسبندگی‌های عنبیه را کاهش دهد.

قطره چشم هوماتروپین چیست؟

هوماتروپین هیدروبروماید یک داروی آنتی‌کولینرژیک است. این دارو پاسخ عضله اسفنکتر عنبیه و عضله مژگانی به تحریک کولینرژیک را مهار می‌کند.

نتیجه این اثر، دو تغییر اصلی در چشم است:

• گشاد شدن مردمک یا میدریاز
• فلج موقت تطابق یا سیکلوپلژی

به زبان ساده، پس از استفاده از دارو مردمک بزرگ‌تر می‌شود و چشم برای مدتی توانایی تمرکز طبیعی روی اجسام نزدیک را کاهش می‌دهد.

هوماتروپین معمولاً اثر متوسط تا نسبتاً طولانی دارد و مدت اثر آن می‌تواند از برخی قطره‌های کوتاه‌اثر گشادکننده مردمک بیشتر باشد.

هوماتروپین چگونه باعث گشاد شدن مردمک می‌شود؟

اندازه مردمک به تعادل عملکرد چند عضله داخل چشم بستگی دارد. یکی از این عضلات، اسفنکتر عنبیه است که با تحریک کولینرژیک باعث کوچک شدن مردمک می‌شود.

هوماتروپین با مسدود کردن گیرنده‌های موسکارینی، فعالیت این عضله را کاهش می‌دهد و در نتیجه مردمک بازتر می‌شود.

همزمان، تأثیر دارو روی عضله مژگانی باعث کاهش موقت قدرت تطابق می‌شود. تطابق همان قابلیتی است که به چشم اجازه می‌دهد روی اشیای نزدیک تمرکز کند.

قطره هوماتروپین برای چیست؟

بسته به شرایط بیمار و فرآورده موجود، چشم‌پزشک ممکن است هوماتروپین را برای اهداف مختلفی استفاده کند.

هوماتروپین چه نقشی در درمان یووئیت دارد؟

یووئیت به التهاب بافت یوه چشم گفته می‌شود. یوه شامل عنبیه، جسم مژگانی و مشیمیه است و یووئیت قدامی معمولاً عنبیه و قسمت قدامی چشم را درگیر می‌کند.

یکی از مشکلات یووئیت قدامی، اسپاسم دردناک عضله مژگانی است. همچنین التهاب می‌تواند باعث چسبندگی سطح پشتی عنبیه به عدسی شود که به آن
چسبندگی خلفی عنبیه یا Posterior Synechiae
گفته می‌شود.

قطره‌های میدریاتیک و سیکلوپلژیک مانند هوماتروپین می‌توانند سه نقش مهم داشته باشند:

• کاهش درد ناشی از اسپاسم عضله مژگانی
• کمک به کاهش حساسیت به نور در بعضی بیماران
• کمک به جلوگیری از تشکیل یا تثبیت برخی چسبندگی‌های عنبیه

برای آشنایی بیشتر می‌توانید مطلب یووئیت چیست؟  را نیز مطالعه کنید.

آیا هوماتروپین برای معاینه و تعیین نمره چشم استفاده می‌شود؟

بله. یکی از کاربردهای داروهای سیکلوپلژیک، انجام رفراکشن سیکلوپلژیک است.

در این نوع بررسی، قدرت تطابق چشم به‌طور موقت کاهش داده می‌شود تا چشم‌پزشک یا اپتومتریست بتواند عیب انکساری را بدون تأثیر بیش از حد تطابق اندازه‌گیری کند.

این روش در بعضی کودکان، افراد با تطابق بسیار فعال یا شرایط خاص تشخیصی اهمیت بیشتری دارد.

با این حال انتخاب هوماتروپین، سیکلوپنتولات، آتروپین یا داروی دیگر به سن بیمار، هدف معاینه و نظر متخصص بستگی دارد.

مقدار مصرف قطره هوماتروپین چقدر است؟

هوماتروپین یک داروی نسخه‌ای است و مقدار مصرف آن باید بر اساس علت تجویز، غلظت فرآورده و شرایط بیمار تعیین شود.

به عنوان نمونه، در یکی از برچسب‌های دارویی هوماتروپین هیدروبروماید ۵ درصد، برای رفراکشن یک یا دو قطره و در صورت نیاز تکرار پس از چند دقیقه ذکر شده است. برای یووئیت نیز همان برچسب امکان تجویز یک یا دو قطره در فواصل چندساعته را ذکر می‌کند.

این اطلاعات صرفاً نمونه‌ای از یک فرآورده مشخص هستند و
نباید به عنوان نسخه شخصی یا دستور مصرف همه محصولات هوماتروپین استفاده شوند.
غلظت و دستور مصرف فرآورده شما ممکن است متفاوت باشد.

روش صحیح استفاده از قطره چشم هوماتروپین

1. دست‌های خود را با آب و صابون بشویید و کاملاً خشک کنید.
2. نام دارو، غلظت، تاریخ انقضا و دستور روی برچسب را بررسی کنید.
3. سر را کمی به عقب ببرید و به بالا نگاه کنید.
4. پلک پایین را به‌آرامی پایین بکشید تا فضای کوچکی بین پلک و چشم ایجاد شود.
5. نوک قطره‌چکان را بالای چشم نگه دارید؛ نوک بطری نباید به چشم، مژه، پلک یا دست برخورد کند.
6. تعداد قطره‌ای را که پزشک تجویز کرده است داخل فضای ایجادشده بچکانید.
7. چشم را به‌آرامی ببندید و آن را نمالید.
8. با انگشت، گوشه داخلی چشم در کنار بینی را حدود ۲ تا ۳ دقیقه به‌آرامی فشار دهید. این کار می‌تواند ورود دارو به مجرای اشکی و جذب سیستمیک آن را کاهش دهد.
9. درب بطری را بدون تماس نوک قطره‌چکان با سطوح دیگر ببندید.

بعد از ریختن هوماتروپین چه اتفاقی می‌افتد؟

اثرات مورد انتظار دارو می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• بزرگ‌تر شدن مردمک
• تاری دید نزدیک
• دشواری در مطالعه یا تمرکز روی اجسام نزدیک
• افزایش حساسیت به نور

این علائم تا زمانی که اثر سیکلوپلژیک و گشادکنندگی دارو باقی مانده است ممکن است ادامه داشته باشند.

عوارض قطره چشم هوماتروپین چیست؟

بعضی عوارض هوماتروپین به دلیل اثر موضعی دارو روی چشم ایجاد می‌شوند و برخی دیگر در صورت جذب بیشتر دارو می‌توانند علائم عمومی ایجاد کنند.

آیا مصرف زیاد هوماتروپین خطرناک است؟

بله. اگر دارو بیش از مقدار تجویزشده استفاده شود یا مقدار قابل توجهی از آن جذب بدن شود، امکان بروز عوارض آنتی‌کولینرژیک وجود دارد.

گیجی، بی‌قراری، تغییر وضعیت ذهنی و در موارد شدیدتر علائم عصبی جدی از عوارضی هستند که در مصرف بیش از حد گزارش شده‌اند. کودکان و سالمندان ممکن است حساس‌تر باشند.

قطره هوماتروپین چه ارتباطی با گلوکوم دارد؟

این یکی از مهم‌ترین نکات ایمنی این دارو است.

گشاد کردن مردمک می‌تواند در افراد مستعد باعث باریک‌تر شدن یا بسته شدن زاویه تخلیه مایع داخل چشم شود. اگر این اتفاق رخ دهد، فشار داخل چشم ممکن است در مدت کوتاهی به‌شدت افزایش پیدا کند.

به این وضعیت گلوکوم حاد زاویه بسته گفته می‌شود و یک اورژانس چشم‌پزشکی است.

برای مطالعه بیشتر:

آب سیاه یا گلوکوم چیست؟

چه کسانی باید قبل از مصرف هوماتروپین حتماً پزشک را مطلع کنند؟

• افراد مبتلا به گلوکوم یا سابقه افزایش فشار داخل چشم
• افرادی که گفته شده زاویه اتاق قدامی چشم آن‌ها باریک است
• افرادی که سابقه حساسیت به هوماتروپین یا اجزای قطره دارند
• افراد سالمند
• کودکان، به‌خصوص کودکان کم‌سن
• افراد مبتلا به برخی بیماری‌های عصبی یا سندرم داون
• افرادی که کراتوکونوس دارند
• خانم‌های باردار یا شیرده
• افرادی که چند داروی دارای اثر آنتی‌کولینرژیک مصرف می‌کنند

وجود یکی از این شرایط الزاماً به معنی ممنوع بودن همیشگی دارو نیست؛ اما تصمیم‌گیری درباره مصرف باید توسط پزشک انجام شود.

آیا هوماتروپین برای کودکان مناسب است؟

کودکان نسبت به عوارض سیستمیک بعضی داروهای آنتی‌کولینرژیک حساس‌تر هستند و هوماتروپین نیز باید در این گروه با احتیاط بیشتری استفاده شود.

در برچسب دارویی هوماتروپین ۵ درصد مورد استناد، استفاده از این دارو در سه ماه اول زندگی توصیه نشده و ایمنی و اثربخشی آن در جمعیت کودکان به‌طور کامل تثبیت نشده است.

مصرف هوماتروپین در بارداری و شیردهی

بارداری

داده‌های کافی درباره ایمنی هوماتروپین چشمی در بارداری محدود است. بنابراین در دوران بارداری، مصرف دارو باید تنها زمانی انجام شود که پزشک پس از ارزیابی سود و خطر، استفاده از آن را ضروری بداند.

شیردهی

مشخص نیست چه مقدار از هوماتروپین پس از مصرف چشمی وارد شیر مادر می‌شود. اگر در دوران شیردهی هستید، قبل از مصرف دارو این موضوع را به پزشک اطلاع دهید.

تداخل دارویی قطره هوماتروپین

یکی از ضعف‌های متن‌های قدیمی درباره هوماتروپین، ارائه فهرست‌های بسیار طولانی از داروها بدون توجه به شرایط واقعی بیمار است.

رویکرد مناسب‌تر این است که قبل از مصرف، فهرست کامل داروهای نسخه‌ای، بدون نسخه، قطره‌های چشمی، مکمل‌ها و داروهای گیاهی خود را در اختیار پزشک یا داروساز قرار دهید.

این موضوع به‌خصوص زمانی اهمیت بیشتری دارد که داروهای دیگری با اثرات
آنتی‌کولینرژیک
مصرف می‌کنید؛ زیرا ممکن است احتمال بروز عوارض عمومی افزایش پیدا کند.

بدون هماهنگی پزشک، مقدار هوماتروپین یا داروهای دیگر را تغییر ندهید و درمان را قطع نکنید.

آیا بعد از مصرف هوماتروپین می‌توان رانندگی کرد؟

تا زمانی که مردمک گشاد است یا تاری دید وجود دارد، رانندگی و انجام فعالیت‌هایی که به دید دقیق نیاز دارند مناسب نیست.

از آنجا که هوماتروپین می‌تواند قدرت تمرکز روی اجسام نزدیک را کاهش دهد، مطالعه، استفاده طولانی از تلفن همراه و کار دقیق نیز ممکن است موقتاً دشوار شود.

آیا باید از عینک آفتابی استفاده کرد؟

به دلیل افزایش ورود نور به چشم پس از گشاد شدن مردمک، فرد ممکن است نسبت به نور حساس‌تر شود. استفاده از عینک آفتابی مناسب در محیط روشن می‌تواند ناراحتی را کمتر کند.

هوماتروپین و لنز تماسی

اگر از لنز تماسی استفاده می‌کنید، قبل از تجویز هوماتروپین این موضوع را به چشم‌پزشک اطلاع دهید.

بعضی محلول‌های چشمی حاوی مواد نگهدارنده هستند که ممکن است با لنز تماسی سازگار نباشند. علاوه بر آن، در بیماری‌های التهابی فعال چشم ممکن است استفاده از لنز به دلایل دیگری نیز محدود شود.

بنابراین زمان خارج کردن و شروع مجدد لنز را بر اساس دستور پزشک و بروشور همان فرآورده تعیین کنید.

هوماتروپین با آتروپین چه تفاوتی دارد؟

هوماتروپین و آتروپین هر دو از داروهای آنتی‌کولینرژیک و سیکلوپلژیک هستند و می‌توانند مردمک را گشاد کنند؛ اما قدرت و مدت اثر آن‌ها یکسان نیست.

هوماتروپین و پیلوکارپین چه تفاوتی دارند؟

این دو دارو اثرات تقریباً متضادی روی مردمک دارند.

هوماتروپین با مهار اثرات کولینرژیک، مردمک را گشاد می‌کند؛ در حالی که پیلوکارپین یک داروی کولینرژیک است و می‌تواند باعث کوچک شدن مردمک شود.

بنابراین این دو دارو قابل جایگزینی خودسرانه با یکدیگر نیستند.

برای اطلاعات بیشتر:

قطره چشم پیلوکارپین

نحوه نگهداری قطره چشم هوماتروپین

شرایط دقیق نگهداری باید از روی برچسب و بروشور همان محصول بررسی شود و نباید یک قانون واحد را برای تمام برندها در نظر گرفت.

برای نمونه، در برچسب یک فرآورده هوماتروپین هیدروبروماید ۵ درصد، دمای نگهداری ۱۵ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد ذکر شده است.

• بطری را محکم بسته نگه دارید.
• دارو را دور از دسترس کودکان قرار دهید.
• نوک قطره‌چکان را لمس نکنید.
• از مصرف فرآورده تاریخ‌گذشته خودداری کنید.
• اگر ظاهر محلول تغییر کرده است، پیش از استفاده از داروساز سؤال کنید.
• مدت مجاز مصرف پس از باز شدن را از روی بروشور همان برند بررسی کنید.

چه زمانی بعد از مصرف هوماتروپین باید فوراً مراجعه کنیم؟

سؤالات متداول درباره قطره هوماتروپین

جمع‌بندی

قطره چشم هوماتروپین یا هماتروپین
یک داروی آنتی‌کولینرژیک است که با گشاد کردن مردمک و کاهش قدرت تطابق چشم عمل می‌کند. این دارو ممکن است برای بعضی معاینات یا به عنوان درمان کمکی در بیماری‌هایی مانند یووئیت قدامی تجویز شود.

هوماتروپین آنتی‌بیوتیک یا درمان اصلی التهاب نیست. در یووئیت، نقش مهم آن کاهش اسپاسم دردناک عضله مژگانی و کمک به جلوگیری از چسبندگی عنبیه است.

تاری دید نزدیک و حساسیت به نور از اثرات قابل انتظار دارو هستند؛ اما درد شدید چشم، سردرد، تهوع، کاهش دید یا دیدن هاله رنگی دور چراغ‌ها می‌توانند نشانه افزایش خطرناک فشار داخل چشم باشند و نیاز به ارزیابی فوری دارند.

به‌دلیل خطر گلوکوم زاویه بسته و عوارض سیستمیک، هوماتروپین باید فقط مطابق دستور پزشک استفاده شود.